Truất quyền thừa kế là gì khi một người lập di chúc không muốn để tài sản cho người thân? Theo khoản 1 Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, đó là quyền của người lập di chúc định đoạt không cho người thừa kế hưởng di sản của mình. Dù vậy, quyền này không loại bỏ được phần thừa kế bắt buộc của một số người theo Điều 644. Muốn biết người bị truất quyền còn được nhận tài sản hay không, cần kiểm tra di chúc, quan hệ gia đình và các điều kiện luật định.
Tóm tắt nhanh
- Truất quyền hưởng di sản là việc người lập di chúc thể hiện ý chí không cho một người thừa kế hưởng di sản của mình.
- Di chúc phải hợp pháp về ý chí, nội dung và hình thức; di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
- Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, một số người vẫn được hưởng hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật.
- Truất quyền theo di chúc khác với việc không được quyền hưởng di sản do có hành vi thuộc Điều 621.
1. Truất quyền thừa kế là gì? Bản chất theo pháp luật dân sự
Truất quyền hưởng di sản là việc người lập di chúc thể hiện ý chí không cho một người thừa kế nhận di sản của mình. Khoản 1 Điều 626 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội ghi nhận quyền này, cùng với quyền chỉ định người thừa kế; điều luật không đưa ra một định nghĩa riêng về việc truất quyền.
Điểm cần nhớ là người lập di chúc chỉ định đoạt tài sản thuộc di sản của mình. Theo Điều 612 và Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người đó trong tài sản chung với người khác. Phần tài sản thuộc người đồng sở hữu không trở thành di sản chỉ vì được nhắc đến trong di chúc.
Chẳng hạn, trước khi xác định người con có được nhận di sản từ cha hay không, cần phân biệt phần tài sản thuộc người cha với phần thuộc người khác trong khối tài sản chung. Việc một người bị truất quyền hưởng di sản của cha không tự động làm mất quyền đối với tài sản riêng của chính người đó.
Không nên đồng nhất việc không được nêu tên trong di chúc với một câu ghi rõ truất quyền. Nội dung di chúc cần được đọc trong toàn bộ phạm vi định đoạt; nếu có phần di sản không được định đoạt hoặc phần di chúc không có hiệu lực, việc chia phần đó phải xem xét theo quy định về thừa kế theo pháp luật.
Theo khoản 1 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Trước thời điểm đó, theo Điều 640, người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập; vì vậy, một bản di chúc cũ chưa chắc là căn cứ cuối cùng để xác định ý chí của họ.
2. Điều kiện để việc truất quyền hưởng di sản có hiệu lực pháp lý
Việc truất quyền phải được thể hiện trong di chúc hợp pháp và được xem xét khi di chúc có hiệu lực. Điều 625 và Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra các yêu cầu về người lập, sự tự nguyện, nội dung và hình thức; chỉ có lời tuyên bố không cho hưởng tài sản chưa đủ để bỏ qua các yêu cầu này.
Về người lập và ý chí: người thành niên lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý theo khoản 2 Điều 625.
Về nội dung: điểm b khoản 1 Điều 630 yêu cầu nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Khi ghi nhận việc truất quyền, tôi khuyên anh chị xác định rõ người được nhắc tới và tài sản thuộc quyền định đoạt để hạn chế cách hiểu khác nhau về ý chí của người lập.
Về hình thức: theo Điều 627, di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng. Di chúc bằng văn bản không công chứng, chứng thực vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng các điều kiện luật định, nên không thể kết luận di chúc vô hiệu chỉ vì thiếu công chứng.
Di chúc miệng có điều kiện chặt chẽ hơn. Khoản 1 Điều 629 và khoản 5 Điều 630 quy định việc này áp dụng khi tính mạng người lập bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản; ý chí cuối cùng phải được thể hiện trước ít nhất hai người làm chứng.
Những người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong 05 ngày làm việc kể từ khi người lập di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng theo khoản 5 Điều 630.
Lưu ý
Không nên mặc nhiên coi lời nói trong gia đình là di chúc miệng hợp pháp. Nếu không đáp ứng điều kiện về hoàn cảnh lập, người làm chứng và việc xác nhận trong thời hạn luật định, nội dung truất quyền có thể không được công nhận theo di chúc đó.
Nếu di chúc không hợp pháp, điểm b khoản 1 Điều 650 quy định việc thừa kế theo pháp luật được áp dụng. Với một phần di chúc không có hiệu lực nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại, khoản 4 Điều 643 và điểm b khoản 2 Điều 650 đặt ra cách xử lý riêng cho phần không có hiệu lực.
Việc lập di chúc và việc phân chia di sản là hai thời điểm khác nhau. Anh chị nên giữ bản di chúc cùng các bản sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế để đối chiếu, bởi Điều 640 cho phép người lập thay đổi ý chí và di chúc thay thế bằng bản mới làm bản trước bị hủy bỏ.
Góc nhìn luật sư
Tôi thường thấy người lập di chúc chú ý ghi tên người không được nhận tài sản nhưng bỏ qua hai việc: xác định phần tài sản thực sự thuộc mình và kiểm tra người đó có thuộc diện được bảo vệ theo Điều 644 hay không. Trước khi chốt nội dung, tôi khuyên anh chị rà lại quan hệ gia đình, bản di chúc đang sử dụng và phạm vi di sản dự kiến.
3. Những trường hợp bị truất quyền nhưng vẫn được nhận di sản

Người bị truất quyền vẫn có thể nhận di sản nếu thuộc nhóm được bảo vệ tại Điều 644. Theo khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội, họ được hưởng phần bằng hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật khi không được cho hưởng hoặc được cho hưởng ít hơn mức đó.
Nhóm thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ hoặc chồng của người để lại di sản và con thành niên không có khả năng lao động. Quan hệ với người chết và điều kiện của từng người là căn cứ cần kiểm tra, thay vì chỉ đọc câu truất quyền trong di chúc.
Con đã thành niên không thuộc nhóm được bảo vệ chỉ vì là con của người để lại di sản. Đối với người con này, Điều 644 còn đặt ra điều kiện không có khả năng lao động; nếu không đáp ứng và việc truất quyền hợp pháp, không thể dựa riêng vào Điều 644 để yêu cầu phần bắt buộc.
Hai phần ba được tính trên một suất thừa kế theo pháp luật, không phải hai phần ba toàn bộ di sản. Cần xác định di sản dùng để chia và những người được tính khi giả định chia theo pháp luật; sau đó mới tính hai phần ba của một suất và so sánh với phần người thuộc Điều 644 đã được cho hưởng.
Ví dụ giả định: Di sản còn lại để chia là 900 triệu đồng; giả sử nếu chia theo pháp luật có ba suất bằng nhau, gồm vợ và hai người con thành niên có khả năng lao động. Mỗi suất là 300 triệu đồng; hai phần ba một suất là 200 triệu đồng.
Nếu di chúc hợp pháp ghi truất quyền người vợ và để toàn bộ di sản cho hai người con, người vợ vẫn có thể được hưởng 200 triệu đồng theo Điều 644, nếu không thuộc trường hợp loại trừ. Giả sử hai người con được hưởng phần còn lại bằng nhau, mỗi người nhận 350 triệu đồng; phần dành cho họ giảm để bảo đảm quyền của người vợ.
Ví dụ trên chỉ minh họa phép tính với số người và số tiền đã giả định. Trong hồ sơ cụ thể, số suất có thể thay đổi theo người thừa kế và tình trạng của họ; không nên lấy số thành viên trong gia đình chia đều di sản khi chưa kiểm tra căn cứ thừa kế.
Khoản 2 Điều 644 loại trừ người từ chối nhận di sản theo Điều 620 và người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621. Vì vậy, thuộc nhóm cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con được bảo vệ chưa đủ để kết luận người đó luôn có quyền nhận phần bắt buộc.
Người thừa kế khác cũng cần tính đến khoản này trước khi thỏa thuận phân chia. Di chúc có thể định đoạt tài sản cho họ, nhưng nếu có người thuộc Điều 644 được hưởng phần bắt buộc, số tài sản thực nhận của những người còn lại cần được xác định lại theo phần di sản và quyền của từng người.
4. Phân biệt truất quyền thừa kế và người không có quyền hưởng di sản
Truất quyền xuất phát từ ý chí của người lập di chúc; không được quyền hưởng di sản theo Điều 621 xuất phát từ các trường hợp do luật quy định. Hai căn cứ này có hệ quả khác nhau, nhất là khi người liên quan thuộc nhóm được hưởng di sản không phụ thuộc nội dung di chúc.
Khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 nêu các nhóm hành vi dẫn đến việc không được quyền hưởng di sản, trong đó có một số hành vi phải gắn với việc người thực hiện đã bị kết án. Không nên chỉ dựa vào mâu thuẫn gia đình để kết luận một người mặc nhiên thuộc Điều 621.
| Tiêu chí | Truất quyền theo di chúc | Không được hưởng theo luật |
|---|---|---|
| Căn cứ | Ý chí của người lập di chúc theo khoản 1 Điều 626. | Trường hợp luật định tại khoản 1 Điều 621. |
| Diện bảo vệ | Người bị truất quyền vẫn có thể được hưởng theo Điều 644. | Khoản 2 Điều 644 loại trừ người thuộc khoản 1 Điều 621. |
| Thay đổi kết quả | Người lập có thể sửa đổi, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc theo Điều 640. | Người để lại di sản biết hành vi nhưng vẫn cho hưởng theo di chúc thì áp dụng khoản 2 Điều 621. |
| Cách xác định | Kiểm tra nội dung và hiệu lực di chúc. | Kiểm tra hành vi và các điều kiện tương ứng được Điều 621 quy định. |
Các trường hợp tại khoản 1 Điều 621 gồm người bị kết án về hành vi quy định tại điểm a; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; người bị kết án về hành vi quy định tại điểm c; và người có hành vi liên quan đến di chúc quy định tại điểm d. Mỗi trường hợp cần được xem xét theo đúng dấu hiệu của điều luật.
Theo khoản 2 Điều 621, người thuộc các trường hợp tại khoản 1 vẫn được hưởng di sản nếu người để lại di sản đã biết hành vi của họ nhưng vẫn cho họ hưởng theo di chúc. Đây là ngoại lệ của Điều 621, không đồng nghĩa mọi lời tha thứ hoặc quan hệ gia đình đều tự động khôi phục quyền hưởng.
Hệ quả với các đồng thừa kế phụ thuộc vào cách di sản được phân chia. Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 651, những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau khi chia theo pháp luật; hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.
Do đó, khi có người bị truất quyền, không nên tự động chuyển toàn bộ phần dự kiến của họ cho một người khác. Cần đọc di chúc, xác định phần nào chia theo di chúc, phần nào chia theo pháp luật và kiểm tra quyền hưởng theo Điều 644 trước khi tính phần của các đồng thừa kế.
Nếu có tranh chấp, việc xác định thời hiệu cũng cần được kiểm tra sớm. Khoản 1 và khoản 2 Điều 623 quy định thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản; thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền của người khác là 10 năm, tính từ thời điểm mở thừa kế.
Khi cần làm rõ nội dung di chúc hoặc cách xác định phần hưởng, anh chị có thể tìm hiểu dịch vụ luật sư thừa kế. Việc đối chiếu bản di chúc và thông tin về những người thừa kế giúp xác định câu hỏi pháp lý cần giải quyết trước.
5. Câu hỏi thường gặp về Truất quyền thừa kế là gì
Bị truất quyền thừa kế có được nhận tài sản không?
Có thể, nếu người đó thuộc nhóm được bảo vệ theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 và không thuộc trường hợp bị loại trừ. Phần được bảo vệ bằng hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật khi di chúc không cho hưởng hoặc cho hưởng ít hơn mức này.
Truất quyền hưởng di sản có cần công chứng di chúc không?
Không phải mọi di chúc bằng văn bản đều bắt buộc công chứng để có hiệu lực. Theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc bằng văn bản không công chứng, chứng thực vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng các điều kiện luật định về người lập, nội dung và hình thức.
Con trưởng thành bị truất quyền có được chia di sản không?
Có thể, nếu người con thành niên không có khả năng lao động và đáp ứng điều kiện hưởng theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu người con có khả năng lao động, không thể chỉ dựa vào quan hệ cha con hoặc mẹ con để yêu cầu phần thừa kế bắt buộc.
Di chúc truất quyền thừa kế có thể sửa lại không?
Có. Khoản 1 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người lập sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Nếu thay thế bằng di chúc mới, di chúc trước bị hủy bỏ theo khoản 3 điều này.
Yêu cầu chia di sản thừa kế có thời hiệu bao lâu?
Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản. Theo khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, các thời hạn này tính từ thời điểm mở thừa kế; yêu cầu xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế có thời hiệu riêng là 10 năm.
Để trả lời câu hỏi Truất quyền thừa kế là gì trong trường hợp của mình, anh chị nên bắt đầu bằng việc đối chiếu bản di chúc đang có với các bản sửa đổi hoặc thay thế. Sau đó, lập danh sách người có thể thuộc Điều 644 và xác định phần tài sản của người để lại di sản. Hai bước này giúp nhận diện phần hưởng cần kiểm tra trước khi thống nhất cách chia.
Trao đổi khi cần làm rõ di chúc
Anh chị có thể đọc thêm thông tin từ Luật sư Khắc Long, liên hệ luật sư tại TP.HCM qua số 0931 222 515 hoặc gửi câu hỏi cho Luật sư nếu cần xem xét nội dung di chúc và quyền của người thừa kế.
Căn cứ dưới đây được sử dụng để giải thích quyền lập di chúc, phần thừa kế bắt buộc và các trường hợp không được quyền hưởng di sản.
Căn cứ pháp lý
- Điều 612, Điều 620, Điều 621, Điều 623, Điều 624, Điều 625, khoản 1 Điều 626, Điều 627, Điều 629, Điều 630, Điều 640, Điều 643, Điều 644, Điều 650 và Điều 651 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội.
Thông tin về quyền hưởng di sản cần được đối chiếu với nội dung di chúc và tình tiết của từng gia đình.
Luật sư Bùi Khắc Long — Thẻ Luật sư số 15188/LS, Công ty Luật TNHH Duy Minh, 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Hotline 0931 222 515. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Lưu ý: Bài viết có giá trị tham khảo chung, được biên soạn theo quy định có hiệu lực tại thời điểm đăng. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng nên cách xử lý có thể khác; anh chị nên trao đổi trực tiếp với Luật sư Bùi Khắc Long để được xem xét trên hồ sơ cụ thể.






