Con đẻ và con nuôi đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được chia phần bằng nhau — không phân biệt con trai hay con gái, con trong giá thú hay ngoài giá thú, con đang sống cùng hay ở riêng. Cháu thì khác: cháu chỉ được hưởng trong hai trường hợp cụ thể. Bài viết này trình bày rõ quyền của từng nhóm: con đẻ, con nuôi, con riêng, con chưa thành niên, cháu nội cháu ngoại và chắt.
- Con đẻ và con nuôi hợp pháp đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất, hưởng phần bằng nhau.
- Con nuôi vẫn được thừa kế của cả cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ.
- Con riêng và bố dượng, mẹ kế được thừa kế của nhau nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con.
- Con chưa thành niên và con đã thành niên không có khả năng lao động được hưởng ít nhất hai phần ba suất, kể cả khi di chúc không cho hưởng.
- Cháu được hưởng trong hai trường hợp: thừa kế thế vị, hoặc khi không còn ai ở hàng thừa kế thứ nhất.
- Cháu nội và cháu ngoại có quyền ngang nhau.
1. Con nào được hưởng thừa kế
Điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 xếp con đẻ và con nuôi vào hàng thừa kế thứ nhất, cùng với vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi của người chết. Khoản 2 cùng điều quy định những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
| Nhóm | Có được hưởng không | Điều kiện |
|---|---|---|
| Con đẻ | Có, hàng thứ nhất | Không có điều kiện gì thêm |
| Con gái đã lấy chồng | Có, bằng các con khác | Không có điều kiện gì thêm |
| Con ngoài giá thú | Có, bằng các con khác | Chứng minh được quan hệ cha con, mẹ con |
| Con nuôi | Có, hàng thứ nhất | Việc nuôi con nuôi được thực hiện hợp pháp, có đăng ký |
| Con riêng với bố dượng, mẹ kế | Có | Có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con |
| Con đã thành niên, tự lập | Có, bằng các con khác | Không có điều kiện gì thêm |
| Thai nhi | Có | Đã thành thai trước thời điểm mở thừa kế và sinh ra còn sống |
Con nuôi không mất quyền với cha mẹ đẻ. Điều 653 quy định con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau, đồng thời vẫn được thừa kế theo Điều 651 và Điều 652. Nghĩa là người con nuôi hợp pháp có thể hưởng thừa kế ở cả hai bên.
Con riêng với bố dượng, mẹ kế là trường hợp có điều kiện. Điều 654 quy định con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau. Điều kiện này phải chứng minh bằng thực tế: sống chung, chu cấp, chăm sóc khi ốm đau. Chỉ việc cùng đăng ký cư trú trong một hộ là chưa đủ.
Khi chia theo pháp luật, phần của các con bằng nhau. Việc ai là con trưởng, ai chăm sóc cha mẹ nhiều hơn, ai đang ở trên đất, ai đã được cho tài sản từ trước — đều không làm thay đổi tỷ lệ. Những yếu tố đó chỉ có vai trò khi các đồng thừa kế tự thỏa thuận với nhau, hoặc khi có yêu cầu riêng về thanh toán chi phí đã bỏ ra. Muốn một người con được nhiều hơn, cách chắc chắn là cha mẹ lập di chúc khi còn minh mẫn.
2. Con chưa thành niên được bảo vệ thêm
Con chưa thành niên, và con đã thành niên mà không có khả năng lao động, thuộc nhóm được pháp luật bảo vệ đặc biệt. Theo khoản 1 Điều 644, những người này vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật ngay cả khi di chúc không cho hưởng, hoặc chỉ cho hưởng ít hơn mức đó.
Ví dụ. Ông B mất, để lại di chúc cho toàn bộ di sản 1,5 tỷ đồng cho người con cả đã thành niên. Ông còn vợ và một người con 10 tuổi.
- Nếu chia theo pháp luật, hàng thứ nhất có 3 người. Một suất = 1,5 tỷ ÷ 3 = 500 triệu đồng.
- Hai phần ba suất = 333,3 triệu đồng.
- Người vợ được 333,3 triệu, người con 10 tuổi được 333,3 triệu.
- Người con cả nhận phần còn lại, khoảng 833,4 triệu đồng.
Ai quản lý phần của con nhỏ. Theo Điều 76, con từ đủ 15 tuổi trở lên có thể tự mình quản lý tài sản riêng hoặc nhờ cha mẹ quản lý. Con dưới 15 tuổi, hoặc con mất năng lực hành vi dân sự, thì cha mẹ quản lý và phải giao lại khi con đủ 15 tuổi hoặc khi con khôi phục năng lực hành vi dân sự, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Trên thực tế, khi làm thủ tục khai nhận di sản mà có người thừa kế chưa thành niên, phải có người đại diện theo pháp luật tham gia ký, kèm giấy tờ chứng minh tư cách đại diện. Chi tiết trong bài công chứng di sản thừa kế.
3. Cháu có được hưởng thừa kế không
Đây là câu hỏi hay bị trả lời sai. Cháu không đương nhiên được hưởng di sản của ông bà. Chỉ có hai con đường.
| Thừa kế thế vị | Hàng thừa kế thứ hai | |
|---|---|---|
| Điều kiện | Cha hoặc mẹ của cháu (tức con của người để lại di sản) chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản | Không còn ai ở hàng thừa kế thứ nhất do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản |
| Phần được hưởng | Các cháu cùng nhau hưởng một suất mà cha hoặc mẹ mình lẽ ra được hưởng | Mỗi cháu một suất, chia đều với những người khác trong hàng thứ hai |
| Căn cứ | Điều 652 | Điểm b khoản 1 Điều 651 |
Ví dụ thừa kế thế vị. Bà C mất, không di chúc, di sản 1,2 tỷ đồng. Bà có ba người con. Người con thứ hai đã chết trước bà C, để lại hai người con.
- Chia làm 3 suất, mỗi suất = 400 triệu đồng.
- Hai người con còn sống mỗi người 400 triệu.
- Hai cháu cùng hưởng suất 400 triệu của cha mình, mỗi cháu 200 triệu đồng — không phải mỗi cháu 400 triệu.
Ba điểm cần nhớ về thế vị:
- Chỉ áp dụng khi người con chết trước hoặc chết cùng thời điểm với ông bà. Chết sau thì phần đó đã thuộc về người con và được chia trong di sản của chính người con.
- Chỉ áp dụng cho thừa kế theo pháp luật, không áp dụng cho thừa kế theo di chúc.
- Cháu nội và cháu ngoại có quyền ngang nhau. Pháp luật không phân biệt bên nội bên ngoại.
4. Chắt
Chắt cũng có hai con đường tương tự. Theo Điều 652, nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống. Ngoài ra, điểm c khoản 1 Điều 651 xếp chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại vào hàng thừa kế thứ ba.
5. Con không được hưởng trong trường hợp nào
Có hai tình huống khác nhau mà nhiều người gộp làm một.
Không có quyền hưởng di sản theo Điều 621: bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc về hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng di sản; có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản lập di chúc, giả mạo, sửa chữa, hủy hoặc che giấu di chúc. Nhưng khoản 2 Điều 621 có ngoại lệ: vẫn được hưởng nếu người để lại di sản đã biết hành vi đó mà vẫn cho hưởng theo di chúc.
Bị truất quyền hưởng di sản: là việc người lập di chúc chủ động ghi rõ trong di chúc rằng một người con nào đó không được hưởng. Đây là quyền của người lập di chúc, không cần lý do. Nhưng nếu người bị truất quyền là con chưa thành niên hoặc con đã thành niên không có khả năng lao động thì vẫn được hưởng hai phần ba suất theo Điều 644.
6. Tài sản riêng của con
Một điểm ngược chiều cần nhớ: con có tài sản riêng của mình, và tài sản đó không nằm trong khối tài sản của cha mẹ.
Theo Điều 75 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, tài sản riêng của con gồm tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng, thu nhập do lao động của con, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng của con và thu nhập hợp pháp khác. Khi cha mẹ ly hôn hoặc khi chia di sản của cha mẹ, phần tài sản riêng này vẫn thuộc về con.
Liên quan đến vấn đề này, con không được chia tài sản chung của cha mẹ khi cha mẹ ly hôn — quyền lợi của con khi đó được bảo đảm bằng nghĩa vụ cấp dưỡng và bằng nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của con chưa thành niên.
Câu hỏi thường gặp
Cháu nội có được hưởng thừa kế của ông bà không?
Chỉ trong hai trường hợp. Một, thừa kế thế vị: cha hoặc mẹ của cháu đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với ông bà, khi đó các cháu cùng nhau hưởng một suất của cha mẹ mình. Hai, khi không còn ai ở hàng thừa kế thứ nhất của ông bà, cháu thuộc hàng thừa kế thứ hai. Nếu cha mẹ cháu còn sống thì cháu không được chia.
Con nuôi có được hưởng thừa kế của cha mẹ đẻ nữa không?
Có. Điều 653 quy định con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau, đồng thời vẫn được thừa kế theo Điều 651 và Điều 652. Người con nuôi hợp pháp giữ cả hai mối quan hệ thừa kế.
Con riêng của vợ có được hưởng thừa kế của chồng không?
Theo Điều 654, con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau. Điều kiện này phải chứng minh bằng thực tế sống chung, chu cấp, chăm sóc, chứ không chỉ dựa vào giấy tờ.
Con ngoài giá thú có được chia bằng các con khác không?
Có. Pháp luật không phân biệt con trong giá thú hay ngoài giá thú. Điều kiện duy nhất là chứng minh được quan hệ cha con, mẹ con — bằng giấy khai sinh có tên cha, bằng quyết định của Tòa án xác định cha cho con, hoặc bằng kết quả giám định huyết thống.
Cha mẹ có thể để lại toàn bộ tài sản cho một người con không?
Có thể, bằng di chúc hợp pháp. Nhưng nếu còn con chưa thành niên, hoặc con đã thành niên không có khả năng lao động, hoặc còn vợ, chồng, cha, mẹ, thì những người đó vẫn được hưởng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật theo Điều 644. Phần còn lại mới thuộc về người con được chỉ định.
Con chưa thành niên nhận thừa kế thì ai đứng tên tài sản?
Tài sản vẫn thuộc về con. Con dưới 15 tuổi hoặc mất năng lực hành vi dân sự thì cha mẹ quản lý và phải giao lại khi con đủ 15 tuổi hoặc khôi phục năng lực hành vi, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Khi làm thủ tục, người đại diện theo pháp luật ký thay nhưng phải xuất trình giấy tờ chứng minh tư cách đại diện.
Cần xác định quyền thừa kế của con hoặc cháu
Gửi trước giấy chứng tử, giấy khai sinh và danh sách những người trong gia đình, tôi xem và trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí.

Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật trong lĩnh vực dân sự, thừa kế, đất đai và tố tụng. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo. Ví dụ bằng số chỉ nhằm minh họa cách tính. Mỗi vụ việc có quan hệ nhân thân và giấy tờ riêng; với vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ trước khi quyết định.






