Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Công ty Luật TNHH Duy Minh
ĐOÀN LUẬT SƯ TP. HỒ CHÍ MINH
CÔNG TY LUẬT TNHH DUY MINH

Cách phân chia tài sản thừa kế: hàng thừa kế, công thức và ví dụ

Tòa nhà văn phòng Công ty Luật TNHH Duy Minh trên đường Dương Văn An, phường Bình Trưng, TP.HCM
NỘI DUNG

Chia tài sản thừa kế không bắt đầu bằng việc chia, mà bắt đầu bằng việc xác định đúng khối di sản. Rất nhiều tranh chấp kéo dài nhiều năm chỉ vì các bên chia nhầm trên toàn bộ căn nhà, trong khi phần di sản thực tế chỉ là một nửa. Bài viết này trình bày trọn quy trình: khi nào chia theo pháp luật, ba hàng thừa kế gồm những ai, cách xác định di sản, công thức chia kèm ví dụ bằng số cụ thể, thừa kế thế vị, thời hiệu và thủ tục thực hiện.

Tóm tắt nhanh

  • Có di chúc hợp pháp thì chia theo di chúc; không có hoặc di chúc không hợp pháp thì chia theo pháp luật.
  • Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi. Những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau.
  • Nhà đất là tài sản chung của vợ chồng thì chỉ một nửa là di sản của người đã mất.
  • Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, kể cả khi di chúc không cho hưởng.
  • Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản.
  • Hết thời hiệu, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó.

1. Chia theo di chúc hay theo pháp luật

Nguyên tắc chung: ý chí của người để lại di sản được tôn trọng trước. Có di chúc hợp pháp thì chia theo di chúc. Chỉ khi không có di chúc, hoặc di chúc không giải quyết hết, mới áp dụng thừa kế theo pháp luật.

Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015 liệt kê các trường hợp áp dụng thừa kế theo pháp luật:

  • Không có di chúc.
  • Di chúc không hợp pháp.
  • Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
  • Người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Ngoài ra, thừa kế theo pháp luật còn áp dụng cho từng phần di sản trong ba trường hợp: phần di sản không được định đoạt trong di chúc; phần di sản liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật; và phần di sản liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng không có quyền hưởng, từ chối nhận, hoặc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc.

Điểm này quan trọng trong thực tế: một bản di chúc chỉ định đoạt căn nhà mà quên nhắc đến sổ tiết kiệm thì phần sổ tiết kiệm vẫn chia theo pháp luật. Di chúc và thừa kế theo pháp luật có thể cùng tồn tại trong một vụ việc.

2. Ba hàng thừa kế và nguyên tắc chia

HàngGồm những ai
Thứ nhấtVợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết
Thứ haiÔng nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại
Thứ baCụ nội, cụ ngoại; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; cháu ruột của người chết mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại

Hai nguyên tắc đi kèm, quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 651:

  • Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Không phân biệt con trai hay con gái, con trong giá thú hay ngoài giá thú, con đẻ hay con nuôi hợp pháp, người ở gần hay ở xa, người chăm sóc nhiều hay ít.
  • Hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước. “Không còn” ở đây gồm bốn trường hợp: đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản, hoặc từ chối nhận di sản. Chỉ cần còn một người ở hàng thứ nhất thì hàng thứ hai không được gọi đến.
Hiểu lầm thường gặp

Người trực tiếp chăm sóc cha mẹ lúc cuối đời không vì thế mà được chia nhiều hơn khi chia theo pháp luật. Công sức chăm sóc chỉ được xem xét trong những yêu cầu khác, chẳng hạn yêu cầu thanh toán chi phí mai táng, chi phí chăm sóc đã bỏ ra, hoặc khi các đồng thừa kế tự thỏa thuận với nhau. Muốn người chăm sóc được nhiều hơn, cách chắc chắn là người để lại di sản lập di chúc khi còn minh mẫn.

3. Xác định di sản trước khi chia

Đây là bước quyết định và cũng là bước bị làm sai nhiều nhất.

Di sản là tài sản riêng của người chết, cộng với phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác.

Sai lầm phổ biến nhất

Căn nhà đứng tên hai vợ chồng, người chồng mất. Các con thường nghĩ cả căn nhà là di sản và đòi chia hết. Thực tế căn nhà là tài sản chung của vợ chồng, nên chỉ một nửa căn nhà là di sản của người chồng. Nửa còn lại vẫn thuộc sở hữu của người vợ và không ai có quyền chia. Người vợ đồng thời là người thừa kế hàng thứ nhất đối với nửa di sản kia.

Trước khi chia, di sản còn phải trừ đi các nghĩa vụ gắn với di sản theo thứ tự ưu tiên luật định, trong đó có chi phí hợp lý cho việc mai táng, các khoản nợ của người chết, chi phí bảo quản di sản. Người thừa kế chỉ phải thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản được hưởng, không phải lấy tài sản của mình ra trả.

Danh mục cần làm rõ trước khi chia

  • Tài sản nào là tài sản riêng của người chết, tài sản nào là tài sản chung và chung với ai.
  • Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên một người hay hai người, cấp trước hay sau khi kết hôn.
  • Các khoản nợ, nghĩa vụ bảo lãnh, thế chấp còn tồn đọng.
  • Chi phí mai táng đã chi và ai là người đã chi.
  • Danh sách đầy đủ người thừa kế hàng thứ nhất, gồm cả con riêng, con nuôi hợp pháp, cha mẹ còn sống.
  • Có ai đã chết trước người để lại di sản hay không, để xác định thừa kế thế vị.

Nếu di sản là nhà đất và các bên không thống nhất được nguồn gốc, nên xem thêm phần phân tích về tranh chấp nhà đất.

4. Công thức chia và ví dụ bằng số

Khi chia theo pháp luật, công thức rất đơn giản:

Một suất thừa kế = (Giá trị di sản − các nghĩa vụ phải thanh toán) ÷ Số người thừa kế ở hàng được gọi

Cái khó không nằm ở phép chia mà nằm ở hai con số đầu vào. Ba ví dụ dưới đây minh họa những tình huống hay gặp nhất.

Ví dụ 1 — Không có di chúc, tài sản chung vợ chồng

Ông A mất, không để lại di chúc. Ông A và bà B có căn nhà chung trị giá 3 tỷ đồng. Ông bà có hai người con. Cha mẹ ông A đã mất. Nợ và chi phí mai táng là 100 triệu đồng.

  • Di sản của ông A = 3 tỷ ÷ 2 = 1,5 tỷ đồng (nửa còn lại là của bà B).
  • Sau khi trừ nghĩa vụ: 1,5 tỷ − 100 triệu = 1,4 tỷ đồng.
  • Hàng thừa kế thứ nhất: bà B và hai người con = 3 người.
  • Mỗi suất = 1,4 tỷ ÷ 3 ≈ 466,7 triệu đồng.

Tổng tài sản bà B nhận được: 1,5 tỷ (phần sở hữu của bà) + 466,7 triệu (phần thừa kế) ≈ 1,967 tỷ đồng. Mỗi người con nhận khoảng 466,7 triệu đồng.

Ví dụ 2 — Có di chúc nhưng bỏ sót người được pháp luật bảo vệ

Ông C mất, để lại di chúc cho toàn bộ di sản 1,8 tỷ đồng cho người con cả. Ông còn vợ là bà D và một người con nhỏ chưa thành niên. Di chúc không cho hai người này hưởng gì.

Điều 644 quy định con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi di chúc không cho hưởng.

  • Nếu chia theo pháp luật, hàng thứ nhất có 3 người: bà D, con cả, con nhỏ.
  • Một suất theo pháp luật = 1,8 tỷ ÷ 3 = 600 triệu đồng.
  • Hai phần ba suất = 600 triệu × 2/3 = 400 triệu đồng.
  • Bà D được 400 triệu, con nhỏ được 400 triệu. Phần còn lại 1 tỷ đồng mới thuộc về người con cả theo di chúc.

Đây là lý do một bản di chúc tưởng là rõ ràng vẫn có thể bị điều chỉnh khi thực hiện.

Ví dụ 3 — Có người thừa kế đã chết trước

Bà E mất, không di chúc, di sản 900 triệu đồng. Bà có ba người con là F, G, H. Người con F đã chết trước bà E và để lại hai người con (tức hai cháu của bà E).

  • Hàng thứ nhất có 3 suất: F, G, H. Mỗi suất = 900 triệu ÷ 3 = 300 triệu đồng.
  • Phần của F không bị mất. Hai người con của F cùng hưởng thừa kế thế vị phần 300 triệu đó, mỗi cháu 150 triệu đồng.
  • G và H mỗi người 300 triệu đồng.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 650, Điều 651, Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015.

5. Thừa kế thế vị

Điều 652 quy định: trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống. Nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.

Ba điểm cần nhớ:

  • Thế vị chỉ phát sinh khi người con chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản. Chết sau thì không phải thế vị, mà phần di sản đó đã thuộc về người con rồi và sẽ được chia tiếp trong di sản của chính người con.
  • Các cháu thế vị cùng nhau hưởng một suất của cha hoặc mẹ mình, không phải mỗi cháu một suất.
  • Thế vị chỉ áp dụng cho thừa kế theo pháp luật, không áp dụng cho thừa kế theo di chúc.

6. Ai không được hưởng di sản

Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định bốn nhóm người không được quyền hưởng di sản:

  • Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc về hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó.
  • Người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản.
  • Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ phần di sản mà người thừa kế đó có quyền hưởng.
  • Người có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản lập di chúc; giả mạo, sửa chữa, hủy hoặc che giấu di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản.

Có một ngoại lệ tại khoản 2: những người nêu trên vẫn được hưởng di sản nếu người để lại di sản đã biết hành vi của họ nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc.

Cần phân biệt với truất quyền hưởng di sản: đó là việc người lập di chúc chủ động ghi trong di chúc rằng một người nào đó không được hưởng. Hai khái niệm khác nhau về căn cứ và cách chứng minh.

7. Thời hiệu thừa kế

Loại yêu cầuThời hiệuTính từ
Yêu cầu chia di sản là bất động sản30 nămThời điểm mở thừa kế
Yêu cầu chia di sản là động sản10 nămThời điểm mở thừa kế
Yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác10 nămThời điểm mở thừa kế
Yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại03 nămThời điểm mở thừa kế
Hậu quả khi hết thời hiệu

Hết thời hạn yêu cầu chia di sản, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Nếu không có người thừa kế đang quản lý thì di sản thuộc về người đang chiếm hữu theo quy định của Bộ luật Dân sự; nếu cũng không có người chiếm hữu như vậy thì di sản thuộc về Nhà nước. Nói cách khác, để quá lâu không phải chỉ là mất quyền khởi kiện, mà là mất tài sản vào tay người đang giữ nó.

Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Đây là mốc tính của toàn bộ các thời hiệu trên, nên giấy chứng tử là tài liệu đầu tiên cần có trong mọi hồ sơ thừa kế.

8. Khai nhận tại công chứng hay khởi kiện ra Tòa

Có hai con đường, chọn đường nào phụ thuộc vào một câu hỏi duy nhất: các đồng thừa kế có thống nhất được với nhau không.

Nếu phải khởi kiện chia di sản, mỗi người chịu án phí theo giá trị phần di sản mình được hưởng (điểm a khoản 7 Điều 27 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14). Có thể tính trước bằng công cụ tính án phí chia thừa kế.

Khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia tại tổ chức hành nghề công chứngKhởi kiện tại Tòa án
Điều kiệnTất cả đồng thừa kế thống nhất và cùng kýCó tranh chấp, hoặc có người không hợp tác, không liên lạc được
Thời gianVài tuần, gồm thời gian niêm yếtThường nhiều tháng, có thể kéo dài nếu phải định giá
Chi phíPhí công chứng tính theo giá trị di sản, phí sang tênÁn phí có giá ngạch, chi phí định giá, chi phí luật sư
Kết quảVăn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản, dùng để sang tênBản án hoặc quyết định của Tòa án
  1. Thu thập giấy tờ nhân thân và giấy tờ tài sảnGiấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân với người chết, căn cước công dân của các đồng thừa kế, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ sở hữu tài sản, di chúc nếu có.
  2. Xác định đầy đủ người thừa kếBỏ sót một người là hồ sơ không hoàn tất được, hoặc văn bản đã ký vẫn có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu sau này.
  3. Lập văn bản tại tổ chức hành nghề công chứngCông chứng viên niêm yết theo quy định; hết thời hạn niêm yết mà không có khiếu nại thì ký và công chứng văn bản.
  4. Nếu không thống nhất: khởi kiệnNộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực. Từ ngày 01/7/2025, hệ thống Tòa án không còn cấp huyện.
  5. Đăng ký sang tênMang văn bản công chứng hoặc bản án đã có hiệu lực đến cơ quan đăng ký đất đai hoặc cơ quan quản lý tài sản tương ứng để hoàn tất thủ tục.

Khi vụ việc đã phát sinh tranh chấp thật sự, cách chuẩn bị hồ sơ và chứng cứ có trong phần khởi kiện và tranh tụng tại Tòa án. Các vấn đề riêng về di chúc, người thừa kế và thủ tục khai nhận có trong trang luật sư thừa kế.

Đọc thêm: Lập kế hoạch thừa kế cho gia đình có nhà đất, cổ phần.

Câu hỏi thường gặp

Con gái đã lấy chồng có được chia thừa kế không?

Có, và được chia bằng các con khác. Khoản 2 Điều 651 quy định những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Pháp luật không phân biệt con trai hay con gái, đã lập gia đình hay chưa, ở cùng hay ở riêng.

Con riêng, con nuôi có được hưởng thừa kế không?

Con đẻ và con nuôi đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo khoản 1 Điều 651, với điều kiện việc nhận nuôi con nuôi được thực hiện hợp pháp và có đăng ký. Con riêng của người chết cũng là con đẻ của người đó nên thuộc hàng thứ nhất. Quan hệ thừa kế giữa con riêng với bố dượng, mẹ kế là vấn đề khác và có quy định riêng.

Người đã mất nợ ngân hàng thì con cái có phải trả không?

Người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản được hưởng. Nghĩa là nếu di sản không đủ trả nợ thì phần thiếu không ai phải bù bằng tài sản riêng của mình. Nếu từ chối nhận di sản hợp lệ thì cũng không phải thực hiện nghĩa vụ đó.

Một người thừa kế không chịu ký thì phải làm sao?

Khi đó không lập được văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia tại tổ chức hành nghề công chứng, vì thủ tục này đòi hỏi sự đồng thuận của tất cả đồng thừa kế. Con đường còn lại là khởi kiện yêu cầu Tòa án chia di sản. Bản án có hiệu lực là căn cứ để sang tên mà không cần chữ ký của người không hợp tác.

Cha mẹ mất đã hơn 20 năm, nay mới chia có được không?

Với di sản là bất động sản, thời hiệu yêu cầu chia là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế, nên vẫn còn thời hiệu. Nhưng cần làm ngay: càng để lâu càng khó thu thập giấy tờ, người làm chứng, và rủi ro là tài sản đã bị người đang quản lý chuyển nhượng cho người khác.

Di sản đang do một người anh em quản lý, có đòi lại được không?

Trong thời hiệu thì được. Người đang quản lý di sản không vì thế mà trở thành chủ sở hữu. Nhưng nếu đã hết thời hiệu yêu cầu chia di sản thì theo khoản 1 Điều 623, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Vì vậy việc xác định chính xác thời điểm mở thừa kế là bước đầu tiên cần làm.

Cần luật sư tính giúp phần thừa kế của anh chị

Gửi trước giấy chứng tử, giấy tờ tài sản và danh sách những người trong gia đình, tôi xem và trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí.

Luật sư Bùi Khắc Long

Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật trong lĩnh vực dân sự, thừa kế, đất đai và tố tụng. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →

Nội dung mang tính tham khảo. Các ví dụ bằng số chỉ nhằm minh họa cách tính; mỗi vụ việc thừa kế có tình tiết, giấy tờ và quan hệ nhân thân riêng nên kết quả thực tế có thể khác. Với vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ trước khi quyết định.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Truất quyền thừa kế là gì và khi nào người bị truất quyền vẫn được nhận di sản? Tìm hiểu điều kiện để di chúc có hiệu lực, cách xác định phần thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc và sự khác biệt giữa ý chí của người lập di chúc với trường hợp không được hưởng di sản theo luật.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Khởi kiện chia tài sản chung tại TP.HCM: nộp đơn ở Tòa án nào, hồ sơ cần có, trình tự và thời hạn, định giá tài sản, cách tính án phí theo phần được chia.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Dấu hiệu tẩu tán tài sản khi ly hôn, tranh chấp; cách yêu cầu Tòa án cấm chuyển dịch, phong tỏa tài khoản trong 48 giờ, biện pháp bảo đảm và rủi ro cần biết.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Đất cấp cho hộ gia đình thuộc về ai theo Luật Đất đai 2024, bán hoặc thế chấp cần ai đồng ý, chia khi tranh chấp, khi ly hôn và khi có thành viên qua đời.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Nhà đất đứng tên chung mà một người không đồng ý bán: thương lượng mua lại phần, bán phần quyền, tách thửa hoặc khởi kiện chia tài sản chung tại TP.HCM.