Gia đình có biệt thự, nhiều căn hộ, cổ phần công ty hoặc con cái sống ở nước ngoài thường chỉ nghĩ đến thừa kế khi đã có chuyện. Lúc đó người thừa kế phải tách phần tài sản chung của vợ chồng, tìm đủ chữ ký của mọi người, có khi phải ra tòa. Lập kế hoạch thừa kế là chọn trước, khi còn minh mẫn, công cụ phù hợp cho từng tài sản: di chúc, tặng cho, thỏa thuận tài sản vợ chồng, điều lệ công ty, chọn người giám hộ. Bài này so sánh các công cụ đó và các bước thực hiện.
Tóm tắt nhanh
- Không có một công cụ dùng được cho mọi tài sản: di chúc chỉ có hiệu lực khi người lập chết và sửa được; tặng cho chuyển quyền ngay, khó lấy lại.
- Di chúc không loại được người thừa kế bắt buộc: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con đã thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng ít nhất 2/3 suất (Điều 644 Bộ luật Dân sự).
- Tặng cho nhà đất phải công chứng hoặc chứng thực và có hiệu lực từ khi đăng ký (Điều 459 Bộ luật Dân sự); có thể kèm điều kiện (Điều 462).
- Người thừa kế phần vốn góp, cổ phần trở thành thành viên, cổ đông công ty (khoản 1 Điều 53, khoản 3 Điều 127 Luật Doanh nghiệp), nên di chúc và điều lệ cần tính trước.
- Người đang minh mẫn có thể chọn trước người giám hộ cho mình bằng văn bản công chứng hoặc chứng thực (khoản 2 Điều 48 Bộ luật Dân sự).

1. Vì sao gia đình có tài sản lớn nên lập kế hoạch thừa kế từ sớm
Khi không có di chúc, di sản chia theo pháp luật cho những người cùng hàng thừa kế. Việc chia đó cần sự đồng ý và chữ ký của tất cả người thừa kế; chỉ cần một người không đồng ý hoặc đang ở nước ngoài, tài sản có thể bị “đứng” nhiều năm. Với gia đình ở Thảo Điền, An Phú, Thủ Thiêm, giá trị nhà đất lớn khiến khác biệt nhỏ về cách chia cũng dễ thành tranh chấp.
Những tình huống làm thủ tục thừa kế khó nhất thường là: tài sản đứng tên một người nhưng là tài sản chung vợ chồng; cổ phần, phần vốn góp trong công ty gia đình; người thừa kế là người nước ngoài hoặc đang ở nước ngoài; người để lại di sản mất năng lực hành vi trước khi qua đời. Kế hoạch lập sớm giúp xử lý từng tình huống khi người chủ tài sản còn tự quyết định được.
2. Năm công cụ lập kế hoạch thừa kế và khi nào dùng
| Công cụ | Có hiệu lực khi | Phù hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Di chúc | Người lập di chúc chết (Điều 643 Bộ luật Dân sự) | Muốn giữ quyền sở hữu đến cuối đời, có thể sửa khi hoàn cảnh thay đổi | Không loại được người thừa kế bắt buộc; nên công chứng và gửi giữ |
| Hợp đồng tặng cho | Đăng ký xong (với nhà đất) | Muốn chuyển ngay cho con, giảm việc phải chia sau này | Tài sản không còn là của mình; có thể kèm điều kiện |
| Chia tài sản chung vợ chồng | Khi văn bản thỏa thuận có hiệu lực | Cần xác định rõ phần của mỗi người trước khi lập di chúc | Vô hiệu nếu nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người khác (Điều 42 Luật Hôn nhân và gia đình) |
| Điều lệ công ty, thỏa thuận thành viên | Theo điều lệ đã thông qua | Doanh nghiệp gia đình có nhiều thành viên | Cần khớp với di chúc về người nhận cổ phần, phần vốn góp |
| Văn bản chọn người giám hộ, ủy quyền | Khi người lập cần được giám hộ; ủy quyền thì theo thỏa thuận | Người cao tuổi, lo mất khả năng tự quản lý tài sản | Chọn người giám hộ phải công chứng hoặc chứng thực |
3. Di chúc: viết sao để ít tranh chấp
Với tài sản lớn, di chúc nên lập bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, mô tả tài sản cụ thể (số giấy chứng nhận, số căn hộ, số cổ phần hoặc phần vốn góp, tên công ty, số tài khoản) và chỉ rõ phần của từng người. Có thể chỉ định người quản lý di sản, người phân chia di sản, và người nhận thay nếu người được hưởng chết trước người lập di chúc, vì khi đó phần di chúc liên quan không có hiệu lực (khoản 2 Điều 643 Bộ luật Dân sự).
Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào (Điều 640) và có thể gửi giữ di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc người khác (Điều 641).
Điều cần nhớ là Điều 644: dù di chúc không cho, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con đã thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật. Di chúc để toàn bộ cho một người con mà bỏ qua vợ hoặc chồng còn sống là nguồn tranh chấp phổ biến. Xem thêm bài người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc và mẫu di chúc thừa kế nhà đất.
4. Tặng cho khi còn sống: lợi và rủi ro
Hợp đồng tặng cho bất động sản phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực, phải đăng ký nếu luật yêu cầu đăng ký quyền sở hữu, và có hiệu lực từ thời điểm đăng ký (Điều 459 Bộ luật Dân sự). Ưu điểm là tài sản chuyển xong khi cha mẹ còn sống, con cái không phải làm thủ tục thừa kế sau này. Nhược điểm là tài sản đã là của người được tặng: cha mẹ không tự lấy lại được, và nếu người con gặp nợ nần, tài sản đó có thể bị xử lý.
Để giảm rủi ro, hợp đồng tặng cho có thể kèm điều kiện, ví dụ người con phải để cha mẹ tiếp tục ở và sử dụng nhà đến hết đời; nếu người được tặng không thực hiện nghĩa vụ, bên tặng cho có quyền đòi lại tài sản và yêu cầu bồi thường (Điều 462 Bộ luật Dân sự). Tài sản tặng cho riêng một người con là tài sản riêng của người đó (Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình), nên hợp đồng nên ghi rõ tặng riêng cho con, không tặng chung cho vợ chồng người con. Trình tự xem bài tặng cho nhà đất cho con.
5. Tài sản chung vợ chồng, cổ phần, tài sản ở nước ngoài
Tài sản chung vợ chồng. Vợ chồng có thể thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân bằng văn bản (Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình); văn bản có công chứng khi pháp luật yêu cầu, như với nhà đất. Sau khi chia, mỗi người lập di chúc cho phần của mình rõ ràng hơn. Việc chia vô hiệu nếu nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ, nuôi dưỡng hoặc nghĩa vụ khác (Điều 42).
Cổ phần, phần vốn góp. Người thừa kế của thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên trở thành thành viên công ty (khoản 1 Điều 53 Luật Doanh nghiệp); người thừa kế của cổ đông trở thành cổ đông (khoản 3 Điều 127); công ty một thành viên có từ hai người thừa kế phải tổ chức lại (khoản 3 Điều 78).
Nếu nhiều người con cùng nhận một phần vốn, việc điều hành dễ bế tắc. Di chúc nên chỉ rõ ai nhận cổ phần, phần vốn góp và ai nhận tài sản khác để cân bằng; điều lệ công ty nên quy định trình tự tiếp nhận người thừa kế. Xem bài thừa kế phần vốn góp, cổ phần công ty.
Tài sản hoặc người thừa kế ở nước ngoài. Thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết; riêng bất động sản thì theo pháp luật của nước nơi có bất động sản (Điều 680 Bộ luật Dân sự). Người thừa kế ở nước ngoài thường phải ủy quyền, hợp pháp hóa lãnh sự giấy tờ. Người thừa kế là người nước ngoài nhận nhà ở tại Việt Nam chỉ được cấp giấy chứng nhận nếu thuộc diện được sở hữu; xem bài người nước ngoài mua, thuê căn hộ tại TP.HCM.
6. Chọn trước người giám hộ, ủy quyền quản lý tài sản
Người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ có thể chọn trước người giám hộ cho mình; khi họ cần được giám hộ, người được chọn trở thành người giám hộ nếu đồng ý. Việc chọn phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực (khoản 2 Điều 48 Bộ luật Dân sự). Trong kế hoạch thừa kế, đây là công cụ ít người biết nhưng hữu ích với người cao tuổi lo bệnh tật làm mất khả năng tự quản lý tài sản.
Ủy quyền cho con quản lý nhà cho thuê, tài khoản, cổ phần giúp việc hằng ngày thuận tiện, nhưng đại diện theo ủy quyền chấm dứt khi người ủy quyền chết (Điều 140 Bộ luật Dân sự), nên không thay được di chúc. Xem bài hợp đồng ủy quyền quản lý tài sản cho người thân.
7. Các bước lập kế hoạch thừa kế, thuế và phí
- Lập danh mục tài sảnNhà đất, căn hộ, cổ phần, phần vốn góp, tài khoản, tài sản ở nước ngoài; kèm giấy tờ, tình trạng thế chấp, người đứng tên.
- Xác định tài sản chung, tài sản riêngVợ chồng thống nhất tài sản nào chung, tài sản nào riêng; lập văn bản chia nếu cần.
- Chọn công cụ cho từng tài sảnVí dụ: tặng cho căn hộ cho con đã lập gia đình, giữ biệt thự đang ở và lập di chúc, sắp xếp cổ phần qua di chúc kết hợp điều lệ.
- Soạn, công chứng, đăng kýCông chứng di chúc, hợp đồng tặng cho, văn bản chọn người giám hộ; đăng ký sang tên với nhà đất tặng cho; gửi giữ di chúc.
- Rà lại định kỳXem lại kế hoạch thừa kế khi có thay đổi lớn: kết hôn, ly hôn, sinh con, người thừa kế qua đời, mua bán tài sản, thay đổi điều lệ công ty.
Về thuế, pháp luật thuế thu nhập cá nhân hiện miễn thuế cho thu nhập từ nhận thừa kế, quà tặng là bất động sản giữa vợ với chồng, cha mẹ với con (kể cả con nuôi, con dâu, con rể), ông bà với cháu, anh chị em ruột với nhau; người nhận vẫn phải kê khai để được miễn. Lệ phí trước bạ cũng có trường hợp miễn tương tự. Các khoản này có thể thay đổi, nên cần kiểm tra quy định tại thời điểm làm thủ tục.
Khi người thân đã mất và cần khai nhận di sản, xem bài thủ tục khai nhận di sản thừa kế tại TP.HCM; thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế (Điều 623 Bộ luật Dân sự).
Câu hỏi thường gặp
Lập kế hoạch thừa kế là gì?
Là việc chủ tài sản, khi còn minh mẫn, chọn cách chuyển giao từng tài sản cho người thân: lập di chúc, tặng cho, chia tài sản chung vợ chồng, sắp xếp cổ phần trong công ty, chọn người giám hộ. Mục tiêu là đúng ý mình và giảm tranh chấp, thủ tục cho người thừa kế.
Nên lập di chúc hay tặng cho nhà cho con?
Di chúc giữ quyền sở hữu đến cuối đời và sửa được; tặng cho chuyển quyền ngay nhưng khó lấy lại. Nhiều gia đình kết hợp: tặng cho tài sản con cần dùng ngay, giữ nhà đang ở và lập di chúc. Hợp đồng tặng cho có thể kèm điều kiện (Điều 462 Bộ luật Dân sự).
Di chúc có để toàn bộ tài sản cho một người con được không?
Được, nhưng con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con đã thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật dù di chúc không cho (Điều 644 Bộ luật Dân sự).
Cổ phần, phần vốn góp trong công ty có để thừa kế được không?
Được. Người thừa kế của thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên trở thành thành viên; người thừa kế của cổ đông trở thành cổ đông (khoản 1 Điều 53, khoản 3 Điều 127 Luật Doanh nghiệp). Di chúc nên chỉ rõ người nhận để tránh nhiều người cùng nắm một phần vốn.
Có chọn trước được người giám hộ cho mình không?
Được. Người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ có thể chọn trước người giám hộ bằng văn bản công chứng hoặc chứng thực; người được chọn trở thành người giám hộ khi cần nếu đồng ý (khoản 2 Điều 48 Bộ luật Dân sự).
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội, khoản 2 Điều 48, Điều 140, Điều 459, Điều 462, Điều 623, Điều 640, Điều 641, Điều 643, Điều 644, Điều 680.
- Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 ngày 19/6/2014 của Quốc hội, Điều 38, Điều 42, Điều 43, khoản 2 Điều 66.
- Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 ngày 17/6/2020 của Quốc hội, khoản 1 Điều 53, khoản 3 Điều 78, khoản 3 Điều 127.
- Luật Công chứng số 46/2024/QH15 ngày 26/11/2024 của Quốc hội.
Gia đình đang tính chuyện để lại tài sản cho con?
Luật sư làm việc trực tiếp với anh chị tại trụ sở 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, gần Thảo Điền, An Phú: rà danh mục tài sản, đề xuất kết hợp di chúc, tặng cho, điều lệ công ty và soạn văn bản để công chứng. Thông tin gia đình, tài sản được giữ bí mật theo Điều 25 Luật Luật sư.

Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có thừa kế, đất đai, nhà ở và tố tụng dân sự. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo; với vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ và văn bản pháp luật đang có hiệu lực.






