Khi người đứng tên phần vốn góp hoặc cổ phần qua đời, gia đình thường nghĩ đến nhà đất và tiền gửi trước, còn công ty thì “để tính sau”. Trong khi đó, công ty vẫn phải ký hợp đồng, trả lương, họp ra quyết định, và câu hỏi ai có quyền biểu quyết thay người đã mất cần được trả lời ngay. Bài này trình bày quy định của Luật Doanh nghiệp cho từng loại hình, trình tự gia đình cần làm và những điểm nên chuẩn bị từ khi người chủ còn sống. Tôi là Luật sư Bùi Khắc Long, Công ty Luật TNHH Duy Minh, TP.HCM.
Tóm tắt nhanh
- Công ty TNHH hai thành viên trở lên: người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của thành viên là cá nhân đã chết trở thành thành viên công ty (khoản 1 Điều 53 Luật Doanh nghiệp).
- Công ty cổ phần: người thừa kế của cổ đông là cá nhân đã chết trở thành cổ đông của công ty (khoản 3 Điều 127).
- Công ty TNHH một thành viên: người thừa kế là chủ sở hữu hoặc thành viên công ty; có từ hai người thừa kế thì phải tổ chức lại theo loại hình tương ứng (khoản 3 Điều 78).
- Không chỉ là chuyện công ty: phần vốn hình thành trong hôn nhân thường là tài sản chung vợ chồng, phải tách phần của người còn sống trước khi chia thừa kế.
- Việc phải làm: hoàn tất thủ tục thừa kế theo pháp luật dân sự rồi đăng ký thay đổi với cơ quan đăng ký kinh doanh.
1. Quy định theo từng loại hình doanh nghiệp
| Loại hình | Khi cá nhân đứng tên chết | Căn cứ |
|---|---|---|
| Công ty TNHH hai thành viên trở lên | Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật là thành viên công ty | Khoản 1 Điều 53 Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 |
| Công ty TNHH một thành viên do cá nhân làm chủ | Người thừa kế là chủ sở hữu hoặc thành viên công ty; công ty tổ chức quản lý theo loại hình tương ứng và đăng ký thay đổi trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày kết thúc việc giải quyết thừa kế | Khoản 3 Điều 78 |
| Công ty cổ phần | Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật trở thành cổ đông của công ty | Khoản 3 Điều 127 |
| Doanh nghiệp tư nhân | Người thừa kế hoặc một trong những người thừa kế là chủ doanh nghiệp theo thỏa thuận; không thỏa thuận được thì đăng ký chuyển đổi thành công ty hoặc giải thể | Khoản 2 Điều 193 |
Điểm chung: pháp luật cho người thừa kế bước vào vị trí của người đã mất, không cần các thành viên hay cổ đông còn lại chấp thuận. Đây là khác biệt lớn so với chuyển nhượng phần vốn góp cho người ngoài trong công ty TNHH, vốn phải ưu tiên chào bán cho các thành viên còn lại theo Điều 52.
2. Khi người thừa kế không muốn hoặc không thể làm thành viên
Điều 53 Luật Doanh nghiệp dự liệu các tình huống sau đối với công ty TNHH hai thành viên trở lên:
- Người thừa kế không muốn trở thành thành viên: phần vốn góp được công ty mua lại hoặc chuyển nhượng theo quy định tại Điều 51 và Điều 52 (khoản 4 Điều 53).
- Không có người thừa kế, người thừa kế từ chối nhận hoặc bị truất quyền thừa kế: phần vốn góp được giải quyết theo quy định của pháp luật về dân sự (khoản 5 Điều 53).
- Người thừa kế chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi dân sự: quyền và nghĩa vụ được thực hiện thông qua người đại diện theo quy định của pháp luật dân sự.
Lưu ý về ngành nghề có điều kiện: một số ngành yêu cầu chủ sở hữu, thành viên hoặc người quản lý phải có chứng chỉ hành nghề hoặc điều kiện riêng. Người thừa kế trở thành thành viên theo Luật Doanh nghiệp không có nghĩa là công ty đương nhiên tiếp tục đáp ứng điều kiện kinh doanh của ngành đó. Xem thêm bài ngành nghề kinh doanh có điều kiện.
3. Phần vốn là của riêng người mất hay tài sản chung vợ chồng?
Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp chỉ ghi tên một người, nhưng điều đó chưa quyết định phần vốn là tài sản riêng. Phần vốn góp, cổ phần được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân bằng thu nhập chung thường là tài sản chung của vợ chồng. Khi một bên chết, tài sản chung được chia đôi, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận về chế độ tài sản; chỉ phần của người chết mới là di sản để chia thừa kế (Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13).
Hệ quả: người vợ hoặc chồng còn sống có thể vừa được nhận một nửa giá trị phần vốn với tư cách đồng sở hữu, vừa được hưởng thừa kế phần còn lại cùng các con và cha mẹ của người mất. Ngoài ra, dù di chúc để toàn bộ phần vốn cho một người, vợ hoặc chồng, cha mẹ, con chưa thành niên vẫn có thể được hưởng phần bắt buộc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự; cách tính có tại bài người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.
4. Trình tự gia đình cần làm
- Xác định những người thừa kế và di sản. Có di chúc hay không, di chúc có hợp pháp không, phần vốn là tài sản chung hay riêng, người mất còn nghĩa vụ tài sản nào.
- Lập văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng khi các bên thống nhất; nếu không thống nhất được thì yêu cầu Tòa án giải quyết. Trình tự khởi kiện có tại bài thủ tục khởi kiện chia di sản thừa kế.
- Thông báo cho công ty và cập nhật sổ đăng ký thành viên hoặc sổ đăng ký cổ đông. Tư cách thành viên, cổ đông trong nội bộ công ty được ghi nhận qua các sổ này.
- Đăng ký thay đổi với cơ quan đăng ký kinh doanh đối với các nội dung phải đăng ký: thành viên công ty TNHH, chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên, người đại diện theo pháp luật nếu người mất giữ chức danh này.
- Bầu hoặc bổ nhiệm lại chức danh quản lý. Thừa kế phần vốn không đồng nghĩa thừa kế chức Giám đốc hay Chủ tịch; các chức danh này do công ty quyết định theo Điều lệ.
5. Những tình huống hay dẫn đến tranh chấp
Công ty tê liệt vì không ai có quyền ký. Người mất là người đại diện theo pháp luật duy nhất, trong khi thủ tục thừa kế chưa xong. Điều lệ nên dự liệu người thay thế.
Nhiều người thừa kế cùng thành thành viên. Một phần vốn chi phối bị chia cho vợ, các con, cha mẹ, làm thay đổi tỷ lệ biểu quyết và quyền kiểm soát.
Đứng tên hộ. Người mất chỉ đứng tên thay người khác nhưng không có văn bản. Người góp vốn thật phải chứng minh trước các đồng thừa kế.
Định giá phần vốn. Khi một người thừa kế muốn rút, các bên không thống nhất được giá trị công ty.
6. Người chủ doanh nghiệp nên chuẩn bị gì khi còn sống?
- Lập di chúc nêu rõ phần vốn góp, cổ phần để lại cho ai, thay vì chỉ ghi chung “toàn bộ tài sản”.
- Rà soát Điều lệ công ty: quy định về người đại diện theo pháp luật thay thế, về mua lại phần vốn của người thừa kế không muốn tham gia, về cách định giá.
- Làm rõ tài sản chung, riêng với vợ hoặc chồng bằng văn bản khi cần.
- Chấm dứt tình trạng đứng tên hộ hoặc ít nhất lập văn bản ghi nhận có chữ ký của các bên.
Đây là loại việc nằm giữa thừa kế và doanh nghiệp, thường được xử lý trong khuôn khổ luật sư riêng cho gia đình có người kinh doanh. Xem thêm trang luật sư thừa kế và luật sư doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên công ty TNHH mất thì người thừa kế có đương nhiên thành thành viên không?
Có. Theo khoản 1 Điều 53 Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14, trường hợp thành viên công ty là cá nhân chết thì người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của thành viên đó là thành viên công ty, không cần các thành viên còn lại chấp thuận.
Người thừa kế không muốn làm thành viên công ty thì xử lý thế nào?
Theo khoản 4 Điều 53 Luật Doanh nghiệp, phần vốn góp của thành viên được công ty mua lại hoặc chuyển nhượng theo quy định tại Điều 51 và Điều 52 trong trường hợp người thừa kế không muốn trở thành thành viên.
Cổ phần của cổ đông đã mất được thừa kế ra sao?
Theo khoản 3 Điều 127 Luật Doanh nghiệp, trường hợp cổ đông là cá nhân chết thì người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của cổ đông đó trở thành cổ đông của công ty.
Phần vốn góp đứng tên chồng có phải chia cho vợ trước khi chia thừa kế không?
Nếu phần vốn là tài sản chung của vợ chồng thì có. Theo Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13, khi một bên chết, tài sản chung được chia đôi, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận về chế độ tài sản; phần của người chết mới được chia theo pháp luật về thừa kế.
Thừa kế phần vốn góp có được thừa kế luôn chức Giám đốc không?
Không. Người thừa kế nhận phần vốn góp hoặc cổ phần và các quyền gắn với phần vốn đó. Chức danh Giám đốc, Chủ tịch, người đại diện theo pháp luật do công ty bầu hoặc bổ nhiệm theo Điều lệ và phải đăng ký thay đổi theo quy định.
Căn cứ pháp lý
- Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 ngày 17 tháng 6 năm 2020 của Quốc hội, đã sửa đổi, bổ sung: Điều 51, 52, 53, 78, 127 và 193.
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24 tháng 11 năm 2015 của Quốc hội: Điều 644 và các quy định về thừa kế.
- Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 ngày 19 tháng 6 năm 2014 của Quốc hội: Điều 66.
Gia đình có phần vốn trong công ty cần giải quyết thừa kế?
Anh chị gửi cho tôi giấy đăng ký doanh nghiệp, Điều lệ và thông tin về những người thừa kế. Tôi xác định phần nào là di sản, ai trở thành thành viên, cổ đông và trình tự đăng ký thay đổi.
Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có đất đai, thừa kế, hôn nhân gia đình và tố tụng. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo. Văn bản pháp luật và tên đơn vị hành chính có thể thay đổi; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.
