Hàng thừa kế thứ hai gồm những ai khi một người mất mà gia đình phải chia di sản theo pháp luật? Theo điểm b khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, nhóm này gồm ông bà nội, ông bà ngoại, anh chị em ruột và cháu ruột mà người mất là ông hoặc bà của cháu. Không phải cứ thuộc hàng thứ hai là được chia ngay: cần xét hàng thứ nhất, khả năng thừa kế thế vị và phần di sản được chia theo pháp luật.
Tóm tắt nhanh
- Hàng thứ hai gồm ông bà nội, ông bà ngoại, anh chị em ruột và cháu ruột của người mất mà người mất là ông hoặc bà của cháu.
- Hàng này được xét hưởng theo pháp luật khi không còn ai ở hàng thứ nhất được hưởng theo khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13.
- Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau khi chia theo pháp luật, trừ việc họ có thỏa thuận về cách phân chia.
- Cháu hưởng thế vị nhận phần của cha hoặc mẹ theo Điều 652, không mặc nhiên nhận một suất riêng ở hàng thứ hai.
1. Hàng thừa kế thứ hai gồm những ai theo pháp luật dân sự?
Hàng thừa kế thứ hai gồm ông bà nội, ông bà ngoại, anh chị em ruột và cháu ruột mà người chết là ông hoặc bà của cháu. Quy định này nằm tại điểm b khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội; việc được nhận thực tế còn phụ thuộc điều kiện áp dụng thừa kế theo pháp luật.
Khi xác định một người thuộc hàng nào, phải đặt người đó trong quan hệ với người để lại di sản. Chẳng hạn, một người là cháu của người mất sẽ được xem xét theo quan hệ cháu với ông bà; không xác định theo cách gọi của một thành viên khác trong gia đình.
1.1. Các nhóm người thuộc hàng thừa kế thứ hai
Điểm b khoản 1 Điều 651 có thể được trình bày thành bốn nhóm để dễ kiểm tra giấy tờ và quan hệ gia đình. Mỗi cá nhân đáp ứng đúng quan hệ luật định đều được xem xét, không phân biệt họ thuộc nhóm ông bà hay anh chị em khi xác định suất thừa kế cùng hàng.
| Nhóm người | Quan hệ với người mất |
|---|---|
| Ông bà nội | Ông nội và bà nội của người để lại di sản. |
| Ông bà ngoại | Ông ngoại và bà ngoại của người để lại di sản. |
| Anh chị em ruột | Anh ruột, chị ruột, em ruột của người để lại di sản. |
| Cháu ruột | Cháu ruột mà người để lại di sản là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại của cháu. |
Nhóm cháu ruột trong bảng là cháu của chính người mất, không phải mọi người được gia đình gọi là “cháu”. Để xác định quan hệ này, anh chị cần kiểm tra giấy tờ thể hiện mối liên hệ giữa cháu, cha hoặc mẹ của cháu và người để lại di sản.
Đối với quan hệ nuôi dưỡng, Điều 653 Bộ luật Dân sự quy định con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau; con nuôi còn được thừa kế theo Điều 651 và Điều 652. Khi hồ sơ có quan hệ nuôi con nuôi, cần đưa giấy tờ liên quan cho công chứng viên xem xét, thay vì bỏ qua người đó chỉ vì không có quan hệ huyết thống.
Một nhầm lẫn khác là xếp người thân theo cách gọi thông thường. Anh chị có thể tìm hiểu riêng vấn đề con dâu thuộc hàng thừa kế thứ mấy trước khi lập danh sách người được xét hưởng di sản của cha hoặc mẹ chồng.
1.2. Phân biệt cháu ruột ở hàng thừa kế thứ hai và thừa kế thế vị
Cháu ruột có thể xuất hiện trong cả hai tình huống, nhưng căn cứ nhận di sản khác nhau. Ở hàng thứ hai, cháu được xét với tư cách người thừa kế của ông hoặc bà theo điểm b khoản 1 Điều 651; quyền hưởng chỉ phát sinh khi điều kiện chuyển sang hàng thứ hai được đáp ứng.
Ngược lại, theo Điều 652 Bộ luật Dân sự, nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người đó, cháu được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống. Đây là thừa kế thế vị: phần của cháu gắn với phần của cha hoặc mẹ, không phải mặc nhiên là một suất riêng bằng suất của từng người ở hàng thứ hai.
Ví dụ giả định, một người mất để lại hai người con. Một người con đã chết trước và có hai người con; nếu đủ điều kiện hưởng thế vị, hai người cháu cùng nhận phần mà cha hoặc mẹ của họ được hưởng nếu còn sống. Người con còn sống được xét hưởng theo hàng thứ nhất; không chuyển toàn bộ di sản sang hàng thứ hai chỉ vì một người con đã mất.
Điểm dễ nhầm là thấy cha hoặc mẹ của cháu đã mất rồi kết luận ngay cháu phải nhận ở hàng thứ hai. Cần xác định trước thời điểm người con chết và xem quan hệ thế vị có phát sinh hay không; sau đó mới tính phần của từng người đối với di sản được chia theo pháp luật.
Góc nhìn luật sư
Tôi thường lưu ý gia đình không lập danh sách chia di sản chỉ dựa trên người đang có mặt khi làm hồ sơ. Trước hết, anh chị nên ghi rõ quan hệ của từng người với người mất, thời điểm người con qua đời và giấy tờ chứng minh quan hệ. Bước này giúp phân biệt người hưởng trực tiếp với người có thể hưởng thế vị, tránh bỏ sót người cần được xem xét.
2. Điều kiện để hàng thừa kế thứ hai được hưởng di sản
Hàng thứ hai được hưởng theo pháp luật khi phần di sản đang xét thuộc diện chia theo pháp luật và không còn ai ở hàng thứ nhất được hưởng vì các lý do luật định. Khoản 3 Điều 651 nêu các lý do đó: người ở hàng trước đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.
Trước khi xét điều kiện này, cần xác định hàng thừa kế thứ nhất gồm những ai. Theo điểm a khoản 1 Điều 651, hàng thứ nhất gồm vợ hoặc chồng; cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi; con đẻ, con nuôi của người chết.
Nếu vẫn còn người ở hàng thứ nhất được hưởng đối với phần di sản chia theo pháp luật, không chuyển phần đó sang hàng thứ hai chỉ vì người ở hàng thứ hai có quan hệ gần gũi hoặc đang quản lý tài sản. Cũng phải kiểm tra quyền thế vị trước khi kết luận không còn người được hưởng ở hàng trước.
Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong những trường hợp quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự, gồm không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp. Phần di sản không được định đoạt trong di chúc, hoặc liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực, cũng là phần cần xem xét chia theo pháp luật.
Vì vậy, có di chúc không đồng nghĩa toàn bộ tài sản đương nhiên chia theo các hàng thừa kế. Cần đọc nội dung di chúc, xác định phần nào được định đoạt, phần nào được chia theo pháp luật và quyền của những người liên quan trước khi áp dụng Điều 651.
Trường hợp một người ở hàng thứ nhất bị truất quyền trong di chúc, không nên chỉ nhìn vào việc người đó có tên trong danh sách gia đình. Cần xem nội dung di chúc, phần di sản đang chia và quyền hưởng theo quy định để xác định còn người nào ở hàng trước được nhận hay không.
Với việc từ chối nhận di sản, Điều 620 yêu cầu việc từ chối phải lập thành văn bản, gửi cho những người được luật quy định để biết và thể hiện trước thời điểm phân chia di sản. Người thừa kế không được từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.
Lưu ý
Việc một người ở hàng thứ nhất nói miệng rằng không nhận tài sản chưa đủ để thay cho văn bản từ chối theo Điều 620. Gia đình cũng cần kiểm tra những người khác ở hàng thứ nhất và khả năng thừa kế thế vị trước khi kết luận hàng thứ hai được hưởng.
Thời điểm một người ở hàng thứ nhất qua đời cần được ghi nhận. Nếu người đó chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, phải xét Điều 652 về thế vị; nếu mất sau thời điểm mở thừa kế, không nên tự coi người đó chưa từng có quyền hưởng mà cần xem xét hồ sơ thừa kế liên quan.
Tôi khuyên anh chị lập danh sách theo từng hàng, đánh dấu người đã mất, người có văn bản từ chối và người có thể hưởng thế vị. Danh sách này chưa thay thế kết luận pháp lý, nhưng giúp công chứng viên kiểm tra quan hệ thừa kế và hạn chế thiếu giấy tờ khi tiếp nhận hồ sơ.
3. Nguyên tắc phân chia và thủ tục nhận di sản của hàng thừa kế thứ hai

Khoản 2 Điều 651 quy định những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau khi chia theo pháp luật. Nguyên tắc này áp dụng cho phần di sản được chia và những người thực sự có quyền hưởng; không tính suất cho tất cả người thân chỉ vì họ có tên trong cây gia đình.
Ví dụ giả định, phần di sản được chia theo pháp luật là 900 triệu đồng và chỉ có ba người thuộc hàng thứ hai được hưởng. Theo nguyên tắc chia đều, mỗi người có phần 300 triệu đồng; ví dụ này giả định đã xác định xong phần di sản và không có người thừa kế khác cần tính vào việc chia.
Các đồng thừa kế có thể thỏa thuận về cách phân chia. Theo Điều 656 Bộ luật Dân sự, sau khi có thông báo mở thừa kế hoặc công bố di chúc, họ có thể họp để thỏa thuận cách chia và cử người quản lý, người phân chia di sản trong trường hợp luật định; mọi thỏa thuận phải lập thành văn bản.
Chia đều về phần hưởng không bắt buộc mỗi người phải nhận một tài sản giống nhau về hình thức. Khi thỏa thuận cách nhận tài sản, những người có quyền hưởng cần ghi rõ nội dung đã thống nhất trong văn bản, tránh ghi thiếu người hoặc nhầm phần di sản với tài sản không thuộc di sản.
Về công chứng, khoản 1 Điều 59 Luật Công chứng số 46/2024/QH15 ngày 26/11/2024 của Quốc hội quy định người thừa kế theo pháp luật có quyền yêu cầu công chứng văn bản phân chia di sản. Công chứng viên kiểm tra việc phân chia theo pháp luật trên cơ sở hồ sơ được cung cấp.
- Bước 1 — Xác định người và phần di sản
Ghi nhận người để lại di sản, tài sản để lại, người ở hàng thứ nhất và thứ hai; kiểm tra di chúc, văn bản từ chối và quan hệ thế vị nếu có. - Bước 2 — Thỏa thuận cách chia
Những người có quyền hưởng trao đổi về phần của từng người và cách nhận tài sản; nội dung thỏa thuận được lập thành văn bản theo Điều 656 Bộ luật Dân sự. - Bước 3 — Nộp hồ sơ yêu cầu công chứng
Người thừa kế chuẩn bị giấy chứng tử hoặc giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết, giấy tờ về quan hệ thừa kế và tài sản theo trường hợp cụ thể. - Bước 4 — Kiểm tra và hoàn thành công chứng
Công chứng viên xem xét hồ sơ, việc phân chia và điều kiện sau niêm yết trước khi công chứng văn bản.
Theo khoản 2 Điều 59 Luật Công chứng 2024, ngoài giấy tờ chung của hồ sơ yêu cầu công chứng, cần có giấy chứng tử hoặc giấy tờ khác chứng minh người để lại di sản đã chết và giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế theo pháp luật. Giấy tờ về quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản cũng cần được cung cấp khi thuộc trường hợp luật quy định.
Trong hồ sơ có người từ chối nhận di sản, anh chị nên chuẩn bị văn bản từ chối để công chứng viên xem xét cùng giấy tờ về những người thừa kế. Nếu có quan hệ thế vị, giấy tờ về thời điểm cha hoặc mẹ của cháu qua đời và quan hệ giữa các thế hệ là thông tin cần làm rõ khi xác định người hưởng.
Khoản 4 Điều 59 quy định công chứng viên chỉ được công chứng văn bản phân chia sau khi có xác nhận đã hoàn thành niêm yết và không nhận được khiếu nại, tố cáo liên quan đến việc phân chia đó. Vì thế, việc có đủ chữ ký của gia đình chưa thay thế bước kiểm tra điều kiện công chứng theo luật.
Thời gian hoàn tất công chứng và khoản phí cụ thể không giống nhau trong mọi hồ sơ; anh chị nên hỏi tổ chức hành nghề công chứng khi nộp giấy tờ. Đây là vấn đề khác với thời hiệu yêu cầu chia di sản, vốn được tính theo loại tài sản và thời điểm mở thừa kế.
Cụ thể, khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự quy định thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Khi hết thời hạn, việc xác định người có quyền đối với di sản thực hiện theo khoản 1 Điều 623; không nên tự kết luận chỉ từ việc đã lâu chưa chia.
Nếu giấy tờ gia đình chưa thể hiện rõ quan hệ thừa kế hoặc có sự khác nhau về cách xác định người hưởng thế vị, anh chị có thể trao đổi với luật sư thừa kế trước khi hoàn thiện văn bản phân chia. Việc kiểm tra sớm giúp hồ sơ phản ánh đúng những người cần được xem xét.
4. Câu hỏi thường gặp về Hàng thừa kế thứ hai gồm những ai
Hàng thừa kế thứ hai có được hưởng khi còn con của người mất không?
Thông thường không, nếu người con thuộc hàng thứ nhất vẫn có quyền hưởng phần di sản đang chia theo pháp luật. Khoản 3 Điều 651 chỉ cho hàng sau hưởng khi không còn ai ở hàng trước do các lý do luật định. Cần xét riêng nội dung di chúc và phần di sản thực sự được chia theo pháp luật.
Cháu ruột có luôn được hưởng ở hàng thừa kế thứ hai không?
Không. Cháu ruột mà người mất là ông hoặc bà thuộc diện được xét ở hàng thứ hai, nhưng còn phải đáp ứng điều kiện hưởng theo pháp luật. Nếu cha hoặc mẹ của cháu chết trước hoặc cùng thời điểm với ông, bà, cháu còn có thể được xét hưởng thế vị theo Điều 652.
Người ở hàng thừa kế thứ hai có được chia di sản bằng nhau không?
Có. Khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự quy định những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần bằng nhau khi chia theo pháp luật. Trước khi tính, cần xác định đúng phần di sản được chia và những người thực sự có quyền hưởng; các đồng thừa kế có thể thỏa thuận về cách phân chia.
Hàng thừa kế thứ hai cần giấy tờ gì để công chứng phân chia di sản?
Cần có giấy chứng tử hoặc giấy tờ khác chứng minh người để lại di sản đã chết và giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế theo pháp luật. Hồ sơ còn có giấy tờ chung theo luật công chứng và giấy tờ về quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản khi thuộc trường hợp luật quy định.
Bao lâu thì hết thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế?
Thời hiệu là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Đây là thời hiệu yêu cầu chia di sản theo khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự, không phải thời gian công chứng văn bản phân chia. Hết thời hạn, việc xác định quyền đối với di sản thực hiện theo quy định của điều này.
Trước khi ký thỏa thuận, anh chị nên đối chiếu giấy chứng tử và giấy tờ quan hệ của từng người với danh sách người có thể được hưởng, đặc biệt là các cháu có cha hoặc mẹ đã mất. Nếu còn vướng câu hỏi Hàng thừa kế thứ hai gồm những ai trong gia đình mình, kiểm tra hồ sơ trước sẽ giúp tránh bỏ sót người cần tham gia phân chia.
Căn cứ pháp lý
- Các điều 620, 623, 649, 650, 651, 652, 653 và 656 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội.
- Điều 59 Luật Công chứng số 46/2024/QH15 ngày 26/11/2024 của Quốc hội, được sửa đổi bởi Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15.
Khi yêu cầu công chứng, anh chị nên mang theo giấy tờ gốc về quan hệ thừa kế và tài sản để công chứng viên kiểm tra hồ sơ.
Trao đổi về hồ sơ thừa kế
Nếu cần làm rõ người được hưởng hoặc giấy tờ phân chia, anh chị có thể gọi 0931 222 515, gửi câu hỏi cho Luật sư hoặc trao đổi với luật sư tại TP.HCM.
Luật sư Bùi Khắc Long — Thẻ Luật sư số 15188/LS, Công ty Luật TNHH Duy Minh, 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Hotline 0931 222 515. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Lưu ý: Bài viết có giá trị tham khảo chung, được biên soạn theo quy định có hiệu lực tại thời điểm đăng. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng nên cách xử lý có thể khác; anh chị nên trao đổi trực tiếp với Luật sư Bùi Khắc Long để được xem xét trên hồ sơ cụ thể.






