Trong vụ án hình sự, bị hại có tư cách tố tụng riêng với 15 quyền ghi tại Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự, trong đó có quyền đề nghị mức hình phạt và đề nghị mức bồi thường. Luật sư đi cùng bị hại không gọi là luật sư bào chữa mà là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại theo Điều 84. Hai tư cách khác nhau, quyền cũng khác nhau.
Tóm tắt nhanh
- Bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản, hoặc cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra. Căn cứ: khoản 1 Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự.
- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại có thể là luật sư, người đại diện, bào chữa viên nhân dân hoặc trợ giúp viên pháp lý. Căn cứ: khoản 2 Điều 84.
- Với 9 tội danh tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155 và 156 Bộ luật Hình sự, chỉ khởi tố khi bị hại yêu cầu. Rút yêu cầu thì vụ án phải đình chỉ và không được yêu cầu lại.
- Quyền đọc và sao chụp hồ sơ của người bảo vệ bị hại chỉ phát sinh sau khi kết thúc điều tra, không phải ngay từ đầu.
1. Bị hại là ai theo pháp luật
Khoản 1 Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự định nghĩa bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra.
Ba chữ cần chú ý trong định nghĩa này.
“Trực tiếp”. Người chịu thiệt hại gián tiếp không phải bị hại. Ví dụ người cho vay tiền mà con nợ bị lừa đảo mất khả năng trả, thì người cho vay không phải bị hại của vụ lừa đảo đó.
“Hoặc đe dọa gây ra”. Không bắt buộc thiệt hại phải xảy ra rồi. Tội phạm mới ở giai đoạn đe dọa gây thiệt hại thì người bị đe dọa vẫn có thể là bị hại.
“Cơ quan, tổ chức”. Pháp nhân cũng có thể là bị hại, nhưng chỉ với thiệt hại về tài sản và uy tín.
Khoản 5 Điều 62 quy định trường hợp bị hại chết, mất tích, bị mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự thì người đại diện thực hiện quyền và nghĩa vụ của bị hại. Đây là căn cứ để gia đình người đã mất tham gia tố tụng với tư cách người đại diện của bị hại.
Lưu ý
Bị hại khác với nguyên đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Tư cách tố tụng do cơ quan tiến hành tố tụng xác định và ghi trong hồ sơ. Xác định sai tư cách là mất luôn những quyền gắn với tư cách đó, nhất là quyền kháng cáo và quyền đề nghị mức hình phạt. Nếu anh chị thấy mình bị ghi nhầm tư cách, phải có ý kiến sớm bằng văn bản.
2. Mười lăm quyền của bị hại
Khoản 2 Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự liệt kê 15 quyền, từ điểm a đến điểm o. Có thể gom thành bốn nhóm cho dễ nhớ.
| Nhóm | Quyền cụ thể | Điểm |
|---|---|---|
| Được biết | Được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ; được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án | a, đ |
| Tác động vào chứng cứ | Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; trình bày ý kiến về chứng cứ và yêu cầu người có thẩm quyền kiểm tra, đánh giá; đề nghị giám định, định giá tài sản | b, c, d |
| Tác động vào kết quả | Đề nghị hình phạt, mức bồi thường thiệt hại, biện pháp bảo đảm bồi thường; tham gia phiên tòa, trình bày ý kiến, đề nghị chủ tọa hỏi bị cáo, tranh luận tại phiên tòa; tham gia các hoạt động tố tụng; kháng cáo bản án, quyết định | g, h, k, m |
| Tự bảo vệ | Đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá, người phiên dịch, người dịch thuật; yêu cầu bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của mình và người thân thích khi bị đe dọa; khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng | e, l, n |
Hai quyền ít người biết nhưng dùng được nhiều nhất là điểm g và điểm l.
Điểm g cho phép bị hại đề nghị thẳng mức hình phạt và mức bồi thường. Đề nghị này không ràng buộc Hội đồng xét xử, nhưng được ghi vào hồ sơ và là một căn cứ để Tòa án cân nhắc. Đề nghị có lập luận và có số liệu chứng minh sẽ khác hẳn một câu nói chung chung tại phiên tòa.
Điểm l cho phép yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng bảo vệ không chỉ bản thân bị hại mà cả người thân thích của họ, khi bị đe dọa. Trong các vụ có yếu tố băng nhóm hoặc đòi nợ, đây là quyền cần dùng sớm bằng văn bản chứ không nên chờ đến lúc có chuyện.
Khoản 3 Điều 62 còn có một quyền đặc biệt: với vụ án được khởi tố theo yêu cầu của bị hại, chính bị hại hoặc người đại diện của họ trình bày lời buộc tội tại phiên tòa.
Đi kèm quyền là nghĩa vụ. Khoản 4 Điều 62 buộc bị hại có mặt theo giấy triệu tập; cố ý vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị dẫn giải.
3. Người bảo vệ quyền lợi bị hại khác luật sư bào chữa thế nào
Đây là chỗ hay nhầm. Luật sư bào chữa bảo vệ người bị buộc tội. Luật sư đi cùng bị hại có tư cách khác, gọi đúng tên là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự, quy định tại Điều 84 Bộ luật Tố tụng hình sự.
Khoản 1 Điều 84 nêu rõ đây là người được bị hại, đương sự nhờ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Khoản 2 cho phép bốn nhóm người đảm nhận: luật sư; người đại diện; bào chữa viên nhân dân; trợ giúp viên pháp lý.
Khoản 3 Điều 84 liệt kê các quyền. Ba quyền có sức nặng thực tế nhất:
- Có mặt khi cơ quan có thẩm quyền lấy lời khai, đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói của người mình bảo vệ. Đây là quyền giữ cho buổi làm việc diễn ra đúng trình tự và giúp bị hại không bị dẫn dắt khi trình bày.
- Đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của bị hại, đương sự. Quyền này chỉ phát sinh sau khi kết thúc điều tra.
- Yêu cầu giám định, định giá tài sản. Trong vụ cố ý gây thương tích, tỷ lệ tổn thương cơ thể quyết định khung hình phạt. Trong vụ xâm phạm sở hữu, kết quả định giá quyết định khung. Yêu cầu giám định lại đúng lúc có thể thay đổi cả vụ án.
| Tiêu chí | Người bảo vệ quyền lợi bị hại | Người bào chữa |
|---|---|---|
| Căn cứ | Điều 84 | Điều 72 và tiếp theo |
| Bảo vệ ai | Bị hại, đương sự | Người bị buộc tội |
| Sao chụp hồ sơ | Sau khi kết thúc điều tra | Theo quy định riêng về người bào chữa |
| Kháng cáo | Chỉ khi người được bảo vệ là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất | Theo quy định riêng về người bào chữa |
Giới hạn ở dòng cuối bảng rất đáng chú ý. Điểm h khoản 3 Điều 84 chỉ cho người bảo vệ kháng cáo khi người được bảo vệ là người dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về tâm thần, thể chất. Với bị hại trưởng thành bình thường, quyền kháng cáo là của chính bị hại theo điểm m khoản 2 Điều 62. Luật sư soạn đơn và tư vấn, nhưng người ký đơn kháng cáo phải là bị hại.

4. Chín tội danh chỉ khởi tố khi bị hại yêu cầu
Khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định chỉ được khởi tố vụ án hình sự về tội phạm quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155 và 156 Bộ luật Hình sự khi có yêu cầu của bị hại, hoặc của người đại diện bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất, hoặc đã chết.
Nghĩa là với nhóm này, quyết định có khởi tố hay không nằm trong tay bị hại. Không có yêu cầu thì cơ quan điều tra không khởi tố, dù biết có hành vi phạm tội.
Lưu ý
Khoản 2 Điều 155 quy định người đã yêu cầu khởi tố mà rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ khi có căn cứ xác định việc rút yêu cầu là trái ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức. Khoản 3 nói tiếp: đã rút yêu cầu thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp rút do bị ép buộc, cưỡng bức. Thực tế nhiều bị hại rút đơn sau khi nhận một khoản tiền thỏa thuận, rồi phát hiện bên kia không trả nốt phần còn lại. Lúc đó vụ án đã đình chỉ và không mở lại được. Nếu định thỏa thuận, hãy nhận đủ tiền trước, rồi mới rút yêu cầu.
5. Đòi bồi thường được những khoản nào
Điều 30 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự. Trường hợp phải giải quyết bồi thường mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề dân sự có thể tách ra giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.
Tách ra nghĩa là bị hại phải khởi kiện một vụ án dân sự riêng, mất thêm thời gian và án phí. Vì vậy chuẩn bị đủ chứng từ ngay trong giai đoạn điều tra là cách giữ cho phần bồi thường được giải quyết luôn trong vụ hình sự.
Các khoản được bồi thường lấy theo Bộ luật Dân sự.
| Loại thiệt hại | Các khoản được bồi thường | Bù đắp tinh thần, mức trần nếu không thỏa thuận được |
|---|---|---|
| Sức khỏe bị xâm phạm (Điều 590) | Chi phí cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; chi phí hợp lý và thu nhập bị mất của người chăm sóc trong thời gian điều trị | Không quá 50 lần mức lương cơ sở, tức 126.500.000 đồng |
| Tính mạng bị xâm phạm (Điều 591) | Các khoản theo Điều 590; chi phí hợp lý cho việc mai táng; tiền cấp dưỡng cho những người mà người bị thiệt hại có nghĩa vụ cấp dưỡng | Không quá 100 lần mức lương cơ sở, tức 253.000.000 đồng, trả cho người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất |
| Danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm (Điều 592) | Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút | Không quá 10 lần mức lương cơ sở, tức 25.300.000 đồng |
Các số tiền trên tính theo mức lương cơ sở 2.530.000 đồng một tháng quy định tại Nghị định số 161/2026/NĐ-CP ngày 15/5/2026 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026. Mức lương cơ sở thay đổi thì các mức trần này thay đổi theo, nên anh chị cần kiểm lại con số tại thời điểm vụ việc được giải quyết.
Điều 590 có một điểm hữu ích hay bị bỏ sót: nếu thu nhập thực tế của người bị thiệt hại không ổn định và không thể xác định được thì áp dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại. Người lao động tự do, buôn bán nhỏ, không có bảng lương vẫn đòi được khoản thu nhập bị mất.
6. Luật sư bảo vệ bị hại làm những việc gì
- Soạn đơn tố giác và đơn yêu cầu khởi tố cho đúngTrình bày hành vi theo cấu thành tội phạm, kèm danh mục tài liệu. Đơn viết đúng giúp cơ quan điều tra thụ lý nhanh hơn và hạn chế việc trả lại vì thiếu căn cứ.
- Hướng dẫn thu thập và giữ chứng cứHồ sơ bệnh án, giấy ra viện, hóa đơn thuốc, biên lai, tin nhắn, dữ liệu camera. Nhiều chứng cứ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, mất là không khôi phục được.
- Có mặt khi bị hại được lấy lời khai, đối chất, nhận dạngTheo điểm d khoản 3 Điều 84. Giữ cho buổi làm việc đúng trình tự và giúp bị hại trình bày chính xác, không bỏ sót tình tiết.
- Yêu cầu giám định, định giá khi cầnTỷ lệ tổn thương cơ thể hoặc giá trị tài sản bị xâm phạm quyết định khung hình phạt. Phát hiện kết quả chưa phù hợp thì đề nghị giám định lại đúng thời điểm.
- Nghiên cứu hồ sơ sau khi kết thúc điều traĐọc, ghi chép, sao chụp phần tài liệu liên quan đến quyền lợi của bị hại, đối chiếu kết luận điều tra và cáo trạng với chứng cứ có trong hồ sơ.
- Chuẩn bị bản đề nghị hình phạt và bồi thường, tranh luận tại phiên tòaTheo điểm g và điểm h khoản 2 Điều 62. Bản đề nghị có lập luận và số liệu chứng minh sẽ được cân nhắc khác với một ý kiến nói miệng.
7. Nên mời luật sư từ giai đoạn nào
Sớm nhất là trước khi nộp đơn tố giác. Lý do thực tế: nội dung đơn và bộ tài liệu nộp kèm định hình cách cơ quan điều tra nhìn vụ việc ngay từ đầu, và việc sửa lại nhận thức đó về sau tốn nhiều công hơn làm đúng từ lần đầu.
Mốc thứ hai không nên bỏ lỡ là ngay sau khi kết thúc điều tra, vì đó là lúc quyền sao chụp hồ sơ phát sinh. Nếu đến phiên tòa mới mời luật sư thì phần lớn công việc có giá trị đã qua mất.
Với nhóm 9 tội danh chỉ khởi tố theo yêu cầu, anh chị nên trao đổi với luật sư trước khi ký bất kỳ giấy tờ thỏa thuận hay đơn rút yêu cầu nào, vì hệ quả của việc rút là không đảo ngược được.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Tố tụng hình sự, Văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026 của Văn phòng Quốc hội: Điều 30, Điều 62, Điều 84, Điều 155.
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội: Điều 590, Điều 591, Điều 592.
- Nghị định số 161/2026/NĐ-CP ngày 15/5/2026 của Chính phủ về mức lương cơ sở, hiệu lực từ ngày 01/7/2026, thay Nghị định số 73/2024/NĐ-CP.
- Bộ luật Hình sự, Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025 của Văn phòng Quốc hội: khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155, 156 (nhóm tội khởi tố theo yêu cầu của bị hại).
Nếu anh chị là người bị chiếm đoạt tiền trên không gian mạng, xem hướng dẫn từng bước trong bài bị lừa đảo qua mạng.
Câu hỏi thường gặp
Bị hại có bắt buộc phải mời luật sư không?
Không bắt buộc. Khoản 1 Điều 84 Bộ luật Tố tụng hình sự nêu rõ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp là người được bị hại nhờ, tức là tùy bị hại quyết định. Bị hại tự thực hiện toàn bộ quyền của mình theo Điều 62 cũng hợp lệ.
Gia đình người đã mất có được tham gia vụ án không?
Có. Khoản 5 Điều 62 quy định trường hợp bị hại chết thì người đại diện thực hiện quyền và nghĩa vụ của bị hại. Người đại diện tham gia tố tụng và cũng có quyền nhờ người bảo vệ quyền lợi hợp pháp theo Điều 84.
Luật sư của bị hại có được đọc hồ sơ ngay từ đầu không?
Không. Điểm d khoản 3 Điều 84 cho quyền đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của bị hại, nhưng chỉ sau khi kết thúc điều tra. Trước mốc đó, luật sư vẫn có mặt khi lấy lời khai, đối chất, nhận dạng và vẫn đưa ra được chứng cứ, yêu cầu.
Rút đơn rồi có yêu cầu khởi tố lại được không?
Khoản 3 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người đã rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp việc rút là do bị ép buộc, cưỡng bức. Vì vậy cần cân nhắc rất kỹ trước khi rút, nhất là khi đang thỏa thuận bồi thường.
Tòa có buộc phải theo mức hình phạt mà bị hại đề nghị không?
Không. Điểm g khoản 2 Điều 62 cho bị hại quyền đề nghị hình phạt, mức bồi thường và biện pháp bảo đảm bồi thường, nhưng quyết định thuộc về Hội đồng xét xử. Đề nghị của bị hại được ghi nhận trong hồ sơ và là một căn cứ để Tòa án cân nhắc.
Nếu chưa rõ vụ việc của mình có cần luật sư hay không, anh chị có thể hỏi trước qua kênh luật sư tư vấn miễn phí tại TP.HCM.
Người nhà anh chị là bị hại trong một vụ án hình sự?
Tôi nhận xem hồ sơ, xác định đúng tư cách tố tụng, soạn đơn tố giác hoặc đơn yêu cầu khởi tố, và tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại. Phí tư vấn từ 2.000.000 đồng một buổi; vụ việc nhiều bên, hồ sơ lớn hoặc cần chuyên môn sâu thì phí cao hơn, tôi xem hồ sơ và báo rõ trước khi anh chị quyết định, sau đó ghi vào hợp đồng dịch vụ pháp lý. Xem thêm bảng báo giá dịch vụ pháp lý và trang luật sư hình sự.
Đọc thêm: mẫu đơn tố giác tội phạm, các giai đoạn tố tụng hình sự, bị công an mời lên làm việc có phải đi không, quyền và nghĩa vụ của bị cáo.

Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật, trước đây công tác tại Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Long An. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo. Với vụ việc cụ thể, cần đối chiếu hồ sơ và quy định đang có hiệu lực tại thời điểm thực hiện.






