Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Công ty Luật TNHH Duy Minh
ĐOÀN LUẬT SƯ TP. HỒ CHÍ MINH
CÔNG TY LUẬT TNHH DUY MINH

Thừa kế khi không có di chúc: ai được hưởng và thủ tục khai nhận

Tòa nhà văn phòng Công ty Luật TNHH Duy Minh trên đường Dương Văn An, phường Bình Trưng, TP.HCM
NỘI DUNG

Không có di chúc thì di sản được chia theo pháp luật, và quyền của mỗi người đã được luật ấn định sẵn — không phụ thuộc vào việc ai đang giữ giấy tờ, ai đang ở trên đất, hay ai có tiếng nói trong gia đình. Nhưng từ chỗ “có quyền” đến chỗ “sang được tên” là cả một thủ tục, và phần lớn vướng mắc nằm ở đó. Bài viết này trình bày: ai được hưởng khi không có di chúc, thủ tục khai nhận di sản gồm những bước nào, hồ sơ cần gì, riêng nhà đất thì làm thế nào, và khi nào buộc phải khởi kiện.

Tóm tắt nhanh

  • Không có di chúc thì chia theo pháp luật, bắt đầu từ hàng thừa kế thứ nhất: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi.
  • Người vợ hoặc chồng còn sống được nhận phần của mình trong tài sản chung trước, phần còn lại mới là di sản; xem quyền thừa kế của vợ khi chồng chết. Khi không còn ai ở hàng thứ nhất (đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản), di sản chuyển sang hàng thừa kế thứ hai.
  • Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau, không phân biệt giới tính, tuổi tác hay công sức chăm sóc.
  • Nếu tất cả đồng thừa kế thống nhất, làm thủ tục khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia tại tổ chức hành nghề công chứng.
  • Thời gian niêm yết tối thiểu 15 ngày tại UBND cấp xã nơi người để lại di sản cư trú cuối cùng; có bất động sản thì niêm yết thêm tại nơi có bất động sản.
  • Chỉ cần một người không ký là không hoàn tất được tại phòng công chứng, phải khởi kiện.
  • Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản.

1. Không có di chúc thì ai được hưởng

Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi không có di chúc. Khi đó di sản chia theo ba hàng thừa kế tại Điều 651, và chỉ gọi đến hàng sau khi không còn ai ở hàng trước.

HàngGồm những ai
Thứ nhấtVợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết
Thứ haiÔng nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông bà nội, ông bà ngoại
Thứ baCụ nội, cụ ngoại; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; cháu ruột của người chết mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại

Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Người ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Cách tính phần của từng người, kèm ví dụ bằng số cụ thể, có trong bài cách phân chia tài sản thừa kế.

2. Những người hay bị bỏ sót

Hồ sơ thừa kế bị trả lại hoặc bị tuyên vô hiệu thường không phải vì chia sai tỷ lệ, mà vì thiếu người. Dưới đây là những trường hợp hay bị quên nhất.

  • Con riêng của người đã mất. Là con đẻ nên thuộc hàng thừa kế thứ nhất, bất kể có sống chung hay không, có khai sinh đứng tên cha hay chưa — miễn là chứng minh được quan hệ cha con, mẹ con.
  • Con nuôi hợp pháp. Có quyền ngang con đẻ, với điều kiện việc nhận nuôi con nuôi đã được đăng ký theo quy định.
  • Cha mẹ của người đã mất. Nhiều gia đình chỉ nghĩ đến vợ và các con, quên rằng ông bà còn sống cũng thuộc hàng thứ nhất.
  • Cháu hưởng thừa kế thế vị. Nếu một người con đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản, các cháu được hưởng phần của cha hoặc mẹ mình theo Điều 652.
  • Người thừa kế đang ở nước ngoài. Vẫn có quyền đầy đủ. Không liên lạc được không có nghĩa là bỏ qua được; phải lập giấy ủy quyền hợp lệ hoặc giải quyết tại Tòa án.
  • Thai nhi đã thành thai trước thời điểm mở thừa kế. Nếu sinh ra và còn sống thì vẫn là người thừa kế.
Rủi ro khi bỏ sót

Một văn bản khai nhận di sản thiếu người thừa kế có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu, kéo theo việc hủy luôn giấy chứng nhận đã sang tên và các giao dịch chuyển nhượng về sau. Trường hợp người mua lại ngay tình thì phát sinh thêm một vòng tranh chấp nữa. Vì vậy bước xác định đủ người thừa kế quan trọng hơn hẳn bước chia.

3. Thủ tục khai nhận di sản từng bước

Đây là con đường áp dụng khi tất cả đồng thừa kế thống nhất với nhau.

  1. Xác định di sản và người thừa kếLập danh mục tài sản của người đã mất, phân biệt tài sản riêng và phần trong tài sản chung. Lập danh sách đầy đủ người thừa kế hàng thứ nhất.
  2. Chuẩn bị hồ sơGiấy chứng tử, giấy tờ nhân thân, giấy tờ chứng minh quan hệ với người đã mất, giấy tờ tài sản. Chi tiết ở mục dưới.
  3. Nộp hồ sơ tại tổ chức hành nghề công chứngNơi có bất động sản, hoặc nơi thuận tiện nếu di sản chỉ là động sản. Công chứng viên kiểm tra và thụ lý.
  4. Niêm yếtTổ chức hành nghề công chứng niêm yết việc thụ lý tại UBND cấp xã nơi người để lại di sản cư trú cuối cùng. Thời gian niêm yết tối thiểu 15 ngày. Nếu di sản có bất động sản thì niêm yết thêm tại UBND cấp xã nơi có bất động sản.
  5. Ký và công chứng văn bảnHết thời hạn niêm yết mà không có khiếu nại, tố cáo, các đồng thừa kế ký văn bản khai nhận hoặc văn bản thỏa thuận phân chia di sản trước mặt công chứng viên.
  6. Đăng ký sang tênNộp văn bản đã công chứng đến cơ quan đăng ký đất đai hoặc cơ quan quản lý tài sản tương ứng để hoàn tất việc chuyển quyền.

Lưu ý về hai loại văn bản: văn bản khai nhận di sản dùng khi các đồng thừa kế nhận chung và chưa phân chia cụ thể; văn bản thỏa thuận phân chia di sản dùng khi đã thống nhất ai nhận phần nào. Trong nhiều trường hợp, các bên làm khai nhận trước rồi thỏa thuận phân chia sau. Công chứng viên sẽ tư vấn loại văn bản phù hợp với tình huống cụ thể.

Căn cứ pháp lý

  • Điều 650, Điều 651, Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015.
  • Điều 59 Luật Công chứng số 46/2024/QH15 (hồ sơ yêu cầu công chứng văn bản khai nhận di sản).
  • Điều 44 Nghị định số 104/2025/NĐ-CP (niêm yết việc thụ lý công chứng văn bản khai nhận, thỏa thuận phân chia di sản).

4. Hồ sơ cần chuẩn bị

Danh mục hồ sơ

  • Giấy đề nghị khai nhận di sản theo mẫu, có chữ ký của người yêu cầu công chứng.
  • Giấy chứng tử của người để lại di sản, hoặc giấy tờ khác chứng minh người đó đã chết.
  • Bản sao giấy tờ tùy thân của tất cả người yêu cầu công chứng.
  • Giấy tờ chứng minh quan hệ với người để lại di sản: giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, quyết định công nhận nuôi con nuôi, sổ hộ tịch.
  • Giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản nếu di sản là tài sản phải đăng ký.
  • Bản kê khai di sản: liệt kê toàn bộ tài sản, giá trị và tình trạng tại thời điểm khai nhận.
  • Giấy tờ về nghĩa vụ tài sản của người đã mất, nếu có.
  • Văn bản từ chối nhận di sản, nếu có người từ chối.
  • Giấy ủy quyền hợp lệ, nếu có người thừa kế không trực tiếp đến ký.

Với người thừa kế đang ở nước ngoài, giấy ủy quyền phải được lập tại cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam, hoặc được hợp pháp hóa lãnh sự nếu lập tại nước ngoài. Đây là khâu mất thời gian nhất, nên cần làm sớm.

5. Riêng với nhà đất

Phần lớn tranh chấp thừa kế trên thực tế là tranh chấp nhà đất. Có ba điểm đặc thù.

Thứ nhất, chỉ một phần của nhà đất là di sản. Nếu giấy chứng nhận đứng tên hai vợ chồng, hoặc nhà đất được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân, thì đó là tài sản chung và chỉ phần của người đã mất mới là di sản. Người còn sống vừa là chủ sở hữu phần của mình, vừa là người thừa kế hàng thứ nhất đối với phần di sản.

Thứ hai, niêm yết thêm tại nơi có bất động sản. Ngoài việc niêm yết tại UBND cấp xã nơi người để lại di sản cư trú cuối cùng, di sản có bất động sản còn phải niêm yết tại UBND cấp xã nơi có bất động sản đó.

Thứ ba, nhà đất chưa có giấy chứng nhận. Đất chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì không khai nhận di sản tại phòng công chứng được. Phải làm thủ tục cấp giấy chứng nhận trước, hoặc khởi kiện để Tòa án xác định quyền sử dụng đất và chia di sản trong cùng một vụ án. Tình huống này rất phổ biến với đất ở nông thôn và đất do ông bà để lại nhiều đời.

Nếu nguồn gốc đất đang có tranh chấp, nên đọc thêm phần phân tích về tranh chấp nhà đất trước khi quyết định hướng xử lý.

6. Năm vướng mắc thường gặp

  1. Một người thừa kế không chịu ký. Không có cách nào ép ký. Thủ tục tại phòng công chứng đòi hỏi tất cả cùng ký, nên chỉ còn đường khởi kiện.
  2. Có người thừa kế không liên lạc được. Phải khởi kiện và đề nghị Tòa án thực hiện thủ tục tố tụng với người vắng mặt, hoặc yêu cầu tuyên bố mất tích nếu đủ điều kiện.
  3. Giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân bị thiếu. Giấy khai sinh mất, sổ hộ tịch cũ không còn. Cần xin trích lục tại cơ quan hộ tịch nơi đăng ký; trường hợp không còn lưu thì phải yêu cầu Tòa án xác định quan hệ cha con, mẹ con.
  4. Di sản đang bị thế chấp hoặc kê biên. Phải giải quyết nghĩa vụ với bên nhận thế chấp hoặc cơ quan thi hành án trước khi chuyển quyền.
  5. Có người đang sinh sống trên nhà đất và không chịu rời đi. Việc chia di sản và việc đòi lại nhà đất là hai yêu cầu khác nhau; nên đưa cả hai vào cùng một vụ án để tránh phải kiện hai lần.

7. Khi nào buộc phải khởi kiện

Tóm gọn: khi không còn khả năng để tất cả đồng thừa kế cùng ký vào một văn bản. Cụ thể là khi có tranh chấp về ai được hưởng, tranh chấp về phần được hưởng, có người không hợp tác, có người không liên lạc được, hoặc di sản chưa đủ điều kiện pháp lý để khai nhận.

Đơn khởi kiện nộp tại Tòa án nhân dân khu vực. Từ ngày 01/7/2025, hệ thống Tòa án không còn cấp huyện, nên những hướng dẫn cũ ghi “Tòa án nhân dân quận, huyện” đã không còn chính xác.

Đừng để quá thời hiệu

Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn này, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Nghĩa là người đang giữ nhà đất nhiều năm có thể trở thành chủ sở hữu hợp pháp, còn những người khác mất quyền.

Cách chuẩn bị hồ sơ và chứng cứ cho giai đoạn này có trong phần khởi kiện và tranh tụng tại Tòa án.

Câu hỏi thường gặp

Cha mẹ mất không để lại di chúc, nhà đất đứng tên cha thì chia thế nào?

Phải xác định nhà đất đó là tài sản riêng của cha hay tài sản chung của cha mẹ. Nếu được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân thì là tài sản chung, dù chỉ đứng tên cha. Khi đó một nửa là của mẹ, một nửa là di sản của cha và chia cho hàng thừa kế thứ nhất gồm mẹ và các con. Nếu cả cha và mẹ đều đã mất thì toàn bộ nhà đất là di sản của hai người, chia theo hai lần thừa kế.

Anh chị em không chịu ký thì tôi có tự sang tên được không?

Không. Cơ quan đăng ký đất đai chỉ sang tên khi có văn bản công chứng có đủ chữ ký của các đồng thừa kế, hoặc có bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực. Không có hai thứ đó thì không sang tên được, dù anh chị đang giữ giấy chứng nhận và đang ở trên đất.

Người thừa kế ở nước ngoài không về được thì làm sao?

Lập giấy ủy quyền cho người ở Việt Nam thay mặt ký. Giấy ủy quyền lập tại cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam ở nước sở tại, hoặc lập tại nước ngoài rồi hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng. Nên bắt đầu sớm vì khâu này thường mất vài tuần đến vài tháng.

Có phải nộp thuế khi nhận thừa kế nhà đất không?

Thu nhập từ nhận thừa kế bất động sản giữa những người có quan hệ thân thích theo quy định của pháp luật về thuế thu nhập cá nhân thuộc diện được miễn thuế. Tuy nhiên pháp luật thuế thu nhập cá nhân vừa có thay đổi lớn, nên với trường hợp cụ thể cần đối chiếu quy định đang có hiệu lực tại thời điểm làm thủ tục, hoặc hỏi trực tiếp cơ quan thuế nơi có bất động sản.

Khai nhận di sản mất bao lâu và tốn bao nhiêu?

Nếu hồ sơ đầy đủ và các bên thống nhất, thường mất khoảng ba đến sáu tuần, trong đó riêng thời gian niêm yết đã tối thiểu 15 ngày. Chi phí gồm phí công chứng tính theo giá trị di sản, lệ phí đăng ký biến động và lệ phí trước bạ nếu có. Nếu phải khởi kiện thì thời gian và chi phí đều cao hơn nhiều.

Người để lại di sản còn nợ thì chia thế nào?

Nghĩa vụ tài sản của người chết được thanh toán từ di sản trước, phần còn lại mới chia cho người thừa kế. Người thừa kế chỉ thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản được hưởng, không phải bù bằng tài sản riêng của mình. Vì vậy cần làm rõ các khoản nợ ngay từ đầu, trước khi ký bất kỳ văn bản nào.

Cần luật sư làm hồ sơ thừa kế cho anh chị

Gửi trước giấy chứng tử, giấy tờ nhà đất và danh sách những người trong gia đình, tôi xem và trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí.

Luật sư Bùi Khắc Long

Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật trong lĩnh vực dân sự, thừa kế, đất đai và tố tụng. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →

Nội dung mang tính tham khảo. Quy định về công chứng và về thuế đang trong giai đoạn thay đổi, nên với vụ việc cụ thể cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm thực hiện thủ tục. Thông tin trên trang này không thay thế ý kiến tư vấn cho một vụ việc đã được xem xét đầy đủ.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Truất quyền thừa kế là gì và khi nào người bị truất quyền vẫn được nhận di sản? Tìm hiểu điều kiện để di chúc có hiệu lực, cách xác định phần thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc và sự khác biệt giữa ý chí của người lập di chúc với trường hợp không được hưởng di sản theo luật.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Khởi kiện chia tài sản chung tại TP.HCM: nộp đơn ở Tòa án nào, hồ sơ cần có, trình tự và thời hạn, định giá tài sản, cách tính án phí theo phần được chia.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Dấu hiệu tẩu tán tài sản khi ly hôn, tranh chấp; cách yêu cầu Tòa án cấm chuyển dịch, phong tỏa tài khoản trong 48 giờ, biện pháp bảo đảm và rủi ro cần biết.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Đất cấp cho hộ gia đình thuộc về ai theo Luật Đất đai 2024, bán hoặc thế chấp cần ai đồng ý, chia khi tranh chấp, khi ly hôn và khi có thành viên qua đời.
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Nhà đất đứng tên chung mà một người không đồng ý bán: thương lượng mua lại phần, bán phần quyền, tách thửa hoặc khởi kiện chia tài sản chung tại TP.HCM.