Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Công ty Luật TNHH Duy Minh
ĐOÀN LUẬT SƯ TP. HỒ CHÍ MINH
CÔNG TY LUẬT TNHH DUY MINH

Vi phạm pháp luật là gì? Dấu hiệu, cấu thành và các loại vi phạm

Vi phạm pháp luật là gì – dấu hiệu, cấu thành và 4 loại vi phạm – Luật sư Bùi Khắc Long
NỘI DUNG

Vi phạm pháp luật là gì? Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Không có điều luật nào định nghĩa chung khái niệm này; mỗi ngành luật mô tả một loại vi phạm riêng: tội phạm (Bộ luật Hình sự), vi phạm hành chính (Luật Xử lý vi phạm hành chính), vi phạm nghĩa vụ dân sự (Bộ luật Dân sự), vi phạm kỷ luật. Vi phạm pháp luật là cơ sở để áp dụng trách nhiệm pháp lý.

Tóm tắt nhanh

  • Bốn dấu hiệu: hành vi xác định, trái pháp luật, có lỗi, chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý.
  • Bốn loại: vi phạm hình sự (tội phạm), hành chính, dân sự, kỷ luật.
  • Hành vi tuy có dấu hiệu tội phạm nhưng nguy hiểm không đáng kể thì không phải tội phạm (khoản 2 Điều 8 Bộ luật Hình sự).
  • Có hậu quả chưa chắc đã vi phạm: sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết là các trường hợp loại trừ.

1. Vi phạm pháp luật là gì?

Trong khoa học pháp lý, vi phạm pháp luật là hành vi (hành động hoặc không hành động) trái với yêu cầu của pháp luật, có lỗi của chủ thể đủ năng lực chịu trách nhiệm, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Định nghĩa trong từng ngành luật:

LoạiCách luật mô tảCăn cứ
Tội phạmHành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện cố ý hoặc vô ý, phải bị xử lý hình sựĐiều 8 Bộ luật Hình sự
Vi phạm hành chínhHành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và phải bị xử phạt vi phạm hành chínhKhoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính
Vi phạm nghĩa vụ dân sựKhông thực hiện nghĩa vụ đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ hoặc không đúng nội dung nghĩa vụKhoản 1 Điều 351 Bộ luật Dân sự
Vi phạm kỷ luật lao độngVi phạm quy định về thời gian, công nghệ, điều hành sản xuất, kinh doanh trong nội quy lao động và theo pháp luậtĐiều 117 Bộ luật Lao động

Nền tảng về pháp luật và quy phạm xem ở bài pháp luật là gì; về quan hệ bị xâm hại xem bài quan hệ pháp luật là gì.

Ảnh minh họa bàn làm việc với cuốn sách bìa đỏ, thước kẻ và cân công lý – vi phạm pháp luật
Ảnh minh họa. Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm (khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính).

2. Bốn dấu hiệu của vi phạm pháp luật

  1. Là hành vi xác định của con người hoặc tổ chức. Suy nghĩ, ý định chưa thể hiện ra bên ngoài không bị coi là vi phạm. Hành vi có thể là hành động (đánh người, lấy tài sản) hoặc không hành động (không nộp thuế, không cứu giúp người khi có nghĩa vụ).
  2. Trái pháp luật: làm điều pháp luật cấm, không làm điều pháp luật buộc phải làm, hoặc vượt quá quyền hạn. Bộ luật Hình sự nêu rõ chỉ người phạm một tội đã được Bộ luật quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự (khoản 1 Điều 2).
  3. Có lỗi: chủ thể nhận thức được hành vi và hậu quả nhưng vẫn cố ý thực hiện, hoặc vô ý để xảy ra. Luật Xử lý vi phạm hành chính nhấn mạnh vi phạm hành chính là “hành vi có lỗi”.
  4. Chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý: đủ tuổi và có khả năng nhận thức, điều khiển hành vi (mục 6). Người mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức khi thực hiện hành vi thì không chịu trách nhiệm hình sự (Điều 21 Bộ luật Hình sự).

Thiếu một trong bốn dấu hiệu thì không phải là vi phạm pháp luật, dù hành vi có thể gây hậu quả.

3. Cấu thành vi phạm pháp luật

Yếu tốNội dungVí dụ: lấy trộm xe máy
Mặt khách quanHành vi trái pháp luật, hậu quả, quan hệ nhân quả, thời gian, địa điểm, công cụLén lút dắt xe đang dựng trước nhà người khác
Mặt chủ quanLỗi (cố ý, vô ý), động cơ, mục đíchCố ý, nhằm chiếm đoạt để bán lấy tiền
Chủ thểCá nhân, tổ chức có năng lực trách nhiệm pháp lýNgười đủ tuổi, nhận thức bình thường
Khách thểQuan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ bị xâm hạiQuyền sở hữu tài sản của chủ xe

Cùng là lấy xe của người khác, tùy giá trị, tính chất, nhân thân mà có thể là tội phạm hoặc chỉ là vi phạm hành chính (xem bài tội trộm cắp tài sản); nếu người lấy tưởng là xe của mình thì yếu tố lỗi cố ý không còn. Phân biệt với tình trạng nắm giữ tài sản hợp pháp xem bài chiếm hữu là gì.

4. Các loại vi phạm pháp luật

LoạiMức độAi xử lýChế tàiVí dụ
Vi phạm hình sự (tội phạm)Nguy hiểm cao nhất; chia 4 loại tội theo Điều 9 Bộ luật Hình sựCơ quan tiến hành tố tụng; Tòa án quyết định hình phạt (Điều 30)Hình phạt, biện pháp tư phápTrộm cắp, lừa đảo, cố ý gây thương tích
Vi phạm hành chínhChưa đến mức tội phạm, xâm phạm quản lý nhà nướcNgười có thẩm quyền xử phạtCảnh cáo, phạt tiền và hình thức khác (Điều 21 Luật Xử lý vi phạm hành chính)Vượt đèn đỏ, xây dựng không phép
Vi phạm dân sựXâm phạm quan hệ tài sản, nhân thânCác bên tự giải quyết hoặc Tòa ánBuộc thực hiện nghĩa vụ, bồi thường, phạt vi phạmChậm trả tiền thuê, gây thiệt hại tài sản
Vi phạm kỷ luậtVi phạm nội quy lao động, kỷ luật công vụNgười sử dụng lao động, cơ quan quản lýKhiển trách, kéo dài thời hạn nâng lương, cách chức, sa thải (Điều 124 Bộ luật Lao động); buộc thôi việc với công chức (Điều 36 Luật Cán bộ, công chức)Tự ý bỏ việc, vi phạm quy trình an toàn

Một hành vi có thể cấu thành nhiều loại vi phạm cùng lúc: công chức nhận tiền để làm sai có thể vừa phạm tội, vừa bị kỷ luật, vừa phải bồi thường. Hậu quả của từng loại được phân tích ở bài trách nhiệm pháp lý là gì.

Vi phạm pháp luật là gì: bốn dấu hiệu, bốn yếu tố cấu thành, bốn loại vi phạm hình sự, hành chính, dân sự, kỷ luật và tuổi chịu trách nhiệm
Bốn điểm cần nắm về vi phạm pháp luật.

5. Phân biệt vi phạm pháp luật với vi phạm đạo đức và giữa các loại vi phạm

Tiêu chíVi phạm pháp luậtVi phạm đạo đức
Chuẩn mực bị vi phạmQuy phạm pháp luật do Nhà nước ban hànhChuẩn mực đạo đức, phong tục được xã hội thừa nhận
Biện pháp tác độngTrách nhiệm pháp lý, có thể cưỡng chếDư luận, lương tâm, phê bình
Ví dụKhông cấp dưỡng cho con theo bản ánKhông thăm hỏi bạn bè khi ốm đau

Hai loại này có thể trùng nhau: ngược đãi cha mẹ vừa trái đạo đức vừa trái pháp luật. Nhưng hành vi chỉ trái đạo đức thì không bị xử lý bằng chế tài pháp luật.

Tội phạm và vi phạm hành chính: ranh giới nằm ở mức độ nguy hiểm và việc Bộ luật Hình sự có quy định hành vi đó là tội hay không. Khoản 2 Điều 8 Bộ luật Hình sự quy định hành vi tuy có dấu hiệu tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng biện pháp khác; ngược lại, định nghĩa vi phạm hành chính loại trừ trường hợp là tội phạm, nên hành vi có dấu hiệu tội phạm phải được xem xét xử lý hình sự. Bài tội phạm là gì phân tích sâu hơn.

6. Năng lực trách nhiệm pháp lý và độ tuổi

Lĩnh vựcQuy địnhCăn cứ
Hình sựĐủ 16 tuổi chịu trách nhiệm về mọi tội phạm, trừ trường hợp Bộ luật quy định khác; từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng tại các điều được liệt kêĐiều 12 Bộ luật Hình sự
Hành chínhTừ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị xử phạt về vi phạm do cố ý; từ đủ 16 tuổi bị xử phạt về mọi vi phạmĐiểm a khoản 1 Điều 5 Luật Xử lý vi phạm hành chính
Bồi thường thiệt hạiĐủ 18 tuổi tự bồi thường; dưới 15 tuổi cha mẹ bồi thường; từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi bồi thường bằng tài sản của mình, thiếu thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếuĐiều 586 Bộ luật Dân sự
Không có năng lựcNgười thực hiện hành vi khi mắc bệnh tâm thần, bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi thì không chịu trách nhiệm hình sựĐiều 21 Bộ luật Hình sự

Pháp nhân thương mại cũng có thể là chủ thể của tội phạm trong những trường hợp Bộ luật Hình sự quy định (Điều 8), và tổ chức có thể bị xử phạt vi phạm hành chính với mức phạt tiền gấp 02 lần cá nhân (điểm e khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính).

Ảnh minh họa cây bút chì gãy trên tờ giấy trắng cạnh thước kẻ
Ảnh minh họa. Hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm (khoản 2 Điều 8 Bộ luật Hình sự).

7. Khi nào gây hậu quả mà không bị coi là vi phạm pháp luật?

  • Sự kiện bất ngờ (Điều 20 Bộ luật Hình sự): không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả.
  • Phòng vệ chính đáng (Điều 22): chống trả cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước trước hành vi xâm phạm. Vượt quá giới hạn cần thiết thì vẫn phải chịu trách nhiệm.
  • Tình thế cấp thiết (Điều 23): gây thiệt hại nhỏ hơn để tránh thiệt hại lớn hơn đang đe dọa thực tế.
  • Không xử phạt hành chính (Điều 11 Luật Xử lý vi phạm hành chính): các trường hợp như tình thế cấp thiết, phòng vệ chính đáng, sự kiện bất ngờ, sự kiện bất khả kháng, người không có năng lực trách nhiệm hành chính, người chưa đủ tuổi bị xử phạt.
  • Dân sự: bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm khi không thực hiện được do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên có quyền (khoản 2, 3 Điều 351 Bộ luật Dân sự); không phải bồi thường khi thiệt hại do bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại (khoản 2 Điều 584).

Ngoài ra, đã hết thời hiệu thì không còn bị truy cứu (mục 8).

8. Hậu quả của vi phạm pháp luật và việc cần làm khi bị cho là vi phạm

Hậu quả trực tiếp là chủ thể có thể bị áp dụng trách nhiệm pháp lý tương ứng. Việc truy cứu bị giới hạn bởi thời hiệu:

LoạiThời hiệuCăn cứ
Hình sự05, 10, 15, 20 năm tùy loại tộiĐiều 27 Bộ luật Hình sự
Hành chính01 năm; 02 năm với một số lĩnh vực như đất đai, xây dựngĐiểm a khoản 1 Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính
Khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại03 năm kể từ ngày biết hoặc phải biết quyền, lợi ích bị xâm phạmĐiều 588 Bộ luật Dân sự
Kỷ luật cán bộ, công chức05 năm (khiển trách), 10 năm (hình thức khác)Điều 37 Luật Cán bộ, công chức

Khi bị cho là vi phạm: đề nghị được biết rõ hành vi bị cho là vi phạm và căn cứ pháp luật; không ký biên bản khi chưa đọc kỹ, có quyền ghi ý kiến của mình; lưu giữ chứng cứ, tài liệu. Trong xử phạt hành chính, người có thẩm quyền phải chứng minh vi phạm (điểm đ khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính). Trong tố tụng hình sự, người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa (khoản 4 Điều 31 Hiến pháp). Tham khảo bài bị công an mời lên làm việc có phải đi không và quyền im lặng của người bị bắt.

Căn cứ pháp lý

  • Hiến pháp năm 2013, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 52/VBHN-VPQH ngày 21/7/2025 của Văn phòng Quốc hội: khoản 4 Điều 31.
  • Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025 của Văn phòng Quốc hội: Điều 2, 8, 9, 12, 20–23, 27, 30.
  • Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 63/VBHN-VPQH ngày 15/8/2025 của Văn phòng Quốc hội: Điều 2, 3, 5, 6, 11, 21.
  • Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội: Điều 351, 584, 586, 588.
  • Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 ngày 20/11/2019 của Quốc hội: Điều 117, 124.
  • Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội: Điều 36, 37.

Câu hỏi thường gặp

Vi phạm pháp luật là gì?

Là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ.

Vi phạm pháp luật có mấy dấu hiệu?

Bốn dấu hiệu: là hành vi xác định; trái pháp luật; có lỗi; do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện. Thiếu một dấu hiệu thì không phải vi phạm pháp luật.

Có mấy loại vi phạm pháp luật?

Bốn loại: vi phạm hình sự (tội phạm), vi phạm hành chính, vi phạm dân sự và vi phạm kỷ luật.

Vi phạm pháp luật và vi phạm đạo đức khác nhau thế nào?

Vi phạm pháp luật trái với quy phạm do Nhà nước ban hành và bị áp dụng trách nhiệm pháp lý; vi phạm đạo đức trái chuẩn mực xã hội, chỉ bị dư luận, lương tâm phán xét.

Người dưới 16 tuổi vi phạm pháp luật có bị xử lý không?

Có trong giới hạn: từ đủ 14 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự) và bị xử phạt hành chính về vi phạm do cố ý (điểm a khoản 1 Điều 5 Luật Xử lý vi phạm hành chính).

Phòng vệ chính đáng có phải là vi phạm pháp luật không?

Không, nếu hành vi chống trả là cần thiết (Điều 22 Bộ luật Hình sự). Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Vi phạm hành chính bao lâu thì không bị xử phạt nữa?

Thời hiệu xử phạt là 01 năm, một số lĩnh vực như đất đai, xây dựng là 02 năm (điểm a khoản 1 Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính); hết thời hiệu thì không xử phạt.

Đang bị cho là vi phạm pháp luật hoặc bị lập biên bản?

Luật sư tư vấn đánh giá hành vi có cấu thành vi phạm hay không, căn cứ loại trừ, thời hiệu; soạn văn bản giải trình, khiếu nại quyết định xử phạt, kỷ luật và bào chữa trong vụ án hình sự. Trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí; có thể hẹn tại trụ sở ở Số 35 đường Dương Văn An, phường Bình Trưng, TP. Hồ Chí Minh. Xem dịch vụ luật sư riêng và báo phí dịch vụ.

Luật sư Bùi Khắc Long

Luật sư Bùi Khắc Long – Giám đốc Công ty Luật TNHH Duy Minh, Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh; hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có tranh tụng tại Tòa án các cấp. Trụ sở: 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Hotline 0931 222 515. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →

Nội dung mang tính tham khảo theo các văn bản ở mục Căn cứ pháp lý; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Quan hệ pháp luật là gì? Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội được quy phạm pháp luật điều chỉnh, trong đó các bên tham gia có quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể, được Nhà nước bảo đảm thực hiện. Mua bán một chiếc xe, ký hợp đồng lao động, kết […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Chiếm hữu là gì? Theo Điều 179 Bộ luật Dân sự 2015, chiếm hữu là việc chủ thể nắm giữ, chi phối tài sản một cách trực tiếp hoặc gián tiếp như chủ thể có quyền đối với tài sản. Người chiếm hữu có thể là chủ sở hữu hoặc người thuê, người giữ hộ, […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Trách nhiệm pháp lý là gì? Trách nhiệm pháp lý là hậu quả bất lợi mà cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật phải gánh chịu, do cơ quan hoặc người có thẩm quyền áp dụng theo trình tự, thủ tục luật định. Pháp luật Việt Nam không có một điều định nghĩa chung; […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Nhà nước pháp quyền là gì? Hiểu ngắn gọn, nhà nước pháp quyền là nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng pháp luật, trong đó chính quyền lực nhà nước cũng bị ràng buộc bởi pháp luật và quyền con người được bảo […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Hợp đồng giả cách là gì? Đây là cách gọi phổ biến của hợp đồng được ký “cho có”, để che giấu một thỏa thuận khác hoặc để né nghĩa vụ với người khác. Bộ luật Dân sự năm 2015 gọi đó là giao dịch dân sự giả tạo: giao dịch giả tạo vô hiệu, […]