Vi phạm pháp luật là gì? Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Không có điều luật nào định nghĩa chung khái niệm này; mỗi ngành luật mô tả một loại vi phạm riêng: tội phạm (Bộ luật Hình sự), vi phạm hành chính (Luật Xử lý vi phạm hành chính), vi phạm nghĩa vụ dân sự (Bộ luật Dân sự), vi phạm kỷ luật. Vi phạm pháp luật là cơ sở để áp dụng trách nhiệm pháp lý.
Tóm tắt nhanh
- Bốn dấu hiệu: hành vi xác định, trái pháp luật, có lỗi, chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý.
- Bốn loại: vi phạm hình sự (tội phạm), hành chính, dân sự, kỷ luật.
- Hành vi tuy có dấu hiệu tội phạm nhưng nguy hiểm không đáng kể thì không phải tội phạm (khoản 2 Điều 8 Bộ luật Hình sự).
- Có hậu quả chưa chắc đã vi phạm: sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết là các trường hợp loại trừ.
1. Vi phạm pháp luật là gì?
Trong khoa học pháp lý, vi phạm pháp luật là hành vi (hành động hoặc không hành động) trái với yêu cầu của pháp luật, có lỗi của chủ thể đủ năng lực chịu trách nhiệm, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Định nghĩa trong từng ngành luật:
| Loại | Cách luật mô tả | Căn cứ |
|---|---|---|
| Tội phạm | Hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện cố ý hoặc vô ý, phải bị xử lý hình sự | Điều 8 Bộ luật Hình sự |
| Vi phạm hành chính | Hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và phải bị xử phạt vi phạm hành chính | Khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính |
| Vi phạm nghĩa vụ dân sự | Không thực hiện nghĩa vụ đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ hoặc không đúng nội dung nghĩa vụ | Khoản 1 Điều 351 Bộ luật Dân sự |
| Vi phạm kỷ luật lao động | Vi phạm quy định về thời gian, công nghệ, điều hành sản xuất, kinh doanh trong nội quy lao động và theo pháp luật | Điều 117 Bộ luật Lao động |
Nền tảng về pháp luật và quy phạm xem ở bài pháp luật là gì; về quan hệ bị xâm hại xem bài quan hệ pháp luật là gì.

2. Bốn dấu hiệu của vi phạm pháp luật
- Là hành vi xác định của con người hoặc tổ chức. Suy nghĩ, ý định chưa thể hiện ra bên ngoài không bị coi là vi phạm. Hành vi có thể là hành động (đánh người, lấy tài sản) hoặc không hành động (không nộp thuế, không cứu giúp người khi có nghĩa vụ).
- Trái pháp luật: làm điều pháp luật cấm, không làm điều pháp luật buộc phải làm, hoặc vượt quá quyền hạn. Bộ luật Hình sự nêu rõ chỉ người phạm một tội đã được Bộ luật quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự (khoản 1 Điều 2).
- Có lỗi: chủ thể nhận thức được hành vi và hậu quả nhưng vẫn cố ý thực hiện, hoặc vô ý để xảy ra. Luật Xử lý vi phạm hành chính nhấn mạnh vi phạm hành chính là “hành vi có lỗi”.
- Chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý: đủ tuổi và có khả năng nhận thức, điều khiển hành vi (mục 6). Người mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức khi thực hiện hành vi thì không chịu trách nhiệm hình sự (Điều 21 Bộ luật Hình sự).
Thiếu một trong bốn dấu hiệu thì không phải là vi phạm pháp luật, dù hành vi có thể gây hậu quả.
3. Cấu thành vi phạm pháp luật
| Yếu tố | Nội dung | Ví dụ: lấy trộm xe máy |
|---|---|---|
| Mặt khách quan | Hành vi trái pháp luật, hậu quả, quan hệ nhân quả, thời gian, địa điểm, công cụ | Lén lút dắt xe đang dựng trước nhà người khác |
| Mặt chủ quan | Lỗi (cố ý, vô ý), động cơ, mục đích | Cố ý, nhằm chiếm đoạt để bán lấy tiền |
| Chủ thể | Cá nhân, tổ chức có năng lực trách nhiệm pháp lý | Người đủ tuổi, nhận thức bình thường |
| Khách thể | Quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ bị xâm hại | Quyền sở hữu tài sản của chủ xe |
Cùng là lấy xe của người khác, tùy giá trị, tính chất, nhân thân mà có thể là tội phạm hoặc chỉ là vi phạm hành chính (xem bài tội trộm cắp tài sản); nếu người lấy tưởng là xe của mình thì yếu tố lỗi cố ý không còn. Phân biệt với tình trạng nắm giữ tài sản hợp pháp xem bài chiếm hữu là gì.
4. Các loại vi phạm pháp luật
| Loại | Mức độ | Ai xử lý | Chế tài | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Vi phạm hình sự (tội phạm) | Nguy hiểm cao nhất; chia 4 loại tội theo Điều 9 Bộ luật Hình sự | Cơ quan tiến hành tố tụng; Tòa án quyết định hình phạt (Điều 30) | Hình phạt, biện pháp tư pháp | Trộm cắp, lừa đảo, cố ý gây thương tích |
| Vi phạm hành chính | Chưa đến mức tội phạm, xâm phạm quản lý nhà nước | Người có thẩm quyền xử phạt | Cảnh cáo, phạt tiền và hình thức khác (Điều 21 Luật Xử lý vi phạm hành chính) | Vượt đèn đỏ, xây dựng không phép |
| Vi phạm dân sự | Xâm phạm quan hệ tài sản, nhân thân | Các bên tự giải quyết hoặc Tòa án | Buộc thực hiện nghĩa vụ, bồi thường, phạt vi phạm | Chậm trả tiền thuê, gây thiệt hại tài sản |
| Vi phạm kỷ luật | Vi phạm nội quy lao động, kỷ luật công vụ | Người sử dụng lao động, cơ quan quản lý | Khiển trách, kéo dài thời hạn nâng lương, cách chức, sa thải (Điều 124 Bộ luật Lao động); buộc thôi việc với công chức (Điều 36 Luật Cán bộ, công chức) | Tự ý bỏ việc, vi phạm quy trình an toàn |
Một hành vi có thể cấu thành nhiều loại vi phạm cùng lúc: công chức nhận tiền để làm sai có thể vừa phạm tội, vừa bị kỷ luật, vừa phải bồi thường. Hậu quả của từng loại được phân tích ở bài trách nhiệm pháp lý là gì.

5. Phân biệt vi phạm pháp luật với vi phạm đạo đức và giữa các loại vi phạm
| Tiêu chí | Vi phạm pháp luật | Vi phạm đạo đức |
|---|---|---|
| Chuẩn mực bị vi phạm | Quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành | Chuẩn mực đạo đức, phong tục được xã hội thừa nhận |
| Biện pháp tác động | Trách nhiệm pháp lý, có thể cưỡng chế | Dư luận, lương tâm, phê bình |
| Ví dụ | Không cấp dưỡng cho con theo bản án | Không thăm hỏi bạn bè khi ốm đau |
Hai loại này có thể trùng nhau: ngược đãi cha mẹ vừa trái đạo đức vừa trái pháp luật. Nhưng hành vi chỉ trái đạo đức thì không bị xử lý bằng chế tài pháp luật.
Tội phạm và vi phạm hành chính: ranh giới nằm ở mức độ nguy hiểm và việc Bộ luật Hình sự có quy định hành vi đó là tội hay không. Khoản 2 Điều 8 Bộ luật Hình sự quy định hành vi tuy có dấu hiệu tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng biện pháp khác; ngược lại, định nghĩa vi phạm hành chính loại trừ trường hợp là tội phạm, nên hành vi có dấu hiệu tội phạm phải được xem xét xử lý hình sự. Bài tội phạm là gì phân tích sâu hơn.
6. Năng lực trách nhiệm pháp lý và độ tuổi
| Lĩnh vực | Quy định | Căn cứ |
|---|---|---|
| Hình sự | Đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm về mọi tội phạm, trừ trường hợp Bộ luật quy định khác; từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm về tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng tại các điều được liệt kê | Điều 12 Bộ luật Hình sự |
| Hành chính | Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị xử phạt về vi phạm do cố ý; từ đủ 16 tuổi bị xử phạt về mọi vi phạm | Điểm a khoản 1 Điều 5 Luật Xử lý vi phạm hành chính |
| Bồi thường thiệt hại | Đủ 18 tuổi tự bồi thường; dưới 15 tuổi cha mẹ bồi thường; từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi bồi thường bằng tài sản của mình, thiếu thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu | Điều 586 Bộ luật Dân sự |
| Không có năng lực | Người thực hiện hành vi khi mắc bệnh tâm thần, bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi thì không chịu trách nhiệm hình sự | Điều 21 Bộ luật Hình sự |
Pháp nhân thương mại cũng có thể là chủ thể của tội phạm trong những trường hợp Bộ luật Hình sự quy định (Điều 8), và tổ chức có thể bị xử phạt vi phạm hành chính với mức phạt tiền gấp 02 lần cá nhân (điểm e khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính).

7. Khi nào gây hậu quả mà không bị coi là vi phạm pháp luật?
- Sự kiện bất ngờ (Điều 20 Bộ luật Hình sự): không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả.
- Phòng vệ chính đáng (Điều 22): chống trả cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước trước hành vi xâm phạm. Vượt quá giới hạn cần thiết thì vẫn phải chịu trách nhiệm.
- Tình thế cấp thiết (Điều 23): gây thiệt hại nhỏ hơn để tránh thiệt hại lớn hơn đang đe dọa thực tế.
- Không xử phạt hành chính (Điều 11 Luật Xử lý vi phạm hành chính): các trường hợp như tình thế cấp thiết, phòng vệ chính đáng, sự kiện bất ngờ, sự kiện bất khả kháng, người không có năng lực trách nhiệm hành chính, người chưa đủ tuổi bị xử phạt.
- Dân sự: bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm khi không thực hiện được do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên có quyền (khoản 2, 3 Điều 351 Bộ luật Dân sự); không phải bồi thường khi thiệt hại do bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại (khoản 2 Điều 584).
Ngoài ra, đã hết thời hiệu thì không còn bị truy cứu (mục 8).
8. Hậu quả của vi phạm pháp luật và việc cần làm khi bị cho là vi phạm
Hậu quả trực tiếp là chủ thể có thể bị áp dụng trách nhiệm pháp lý tương ứng. Việc truy cứu bị giới hạn bởi thời hiệu:
| Loại | Thời hiệu | Căn cứ |
|---|---|---|
| Hình sự | 05, 10, 15, 20 năm tùy loại tội | Điều 27 Bộ luật Hình sự |
| Hành chính | 01 năm; 02 năm với một số lĩnh vực như đất đai, xây dựng | Điểm a khoản 1 Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính |
| Khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại | 03 năm kể từ ngày biết hoặc phải biết quyền, lợi ích bị xâm phạm | Điều 588 Bộ luật Dân sự |
| Kỷ luật cán bộ, công chức | 05 năm (khiển trách), 10 năm (hình thức khác) | Điều 37 Luật Cán bộ, công chức |
Khi bị cho là vi phạm: đề nghị được biết rõ hành vi bị cho là vi phạm và căn cứ pháp luật; không ký biên bản khi chưa đọc kỹ, có quyền ghi ý kiến của mình; lưu giữ chứng cứ, tài liệu. Trong xử phạt hành chính, người có thẩm quyền phải chứng minh vi phạm (điểm đ khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính). Trong tố tụng hình sự, người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa (khoản 4 Điều 31 Hiến pháp). Tham khảo bài bị công an mời lên làm việc có phải đi không và quyền im lặng của người bị bắt.
Căn cứ pháp lý
- Hiến pháp năm 2013, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 52/VBHN-VPQH ngày 21/7/2025 của Văn phòng Quốc hội: khoản 4 Điều 31.
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025 của Văn phòng Quốc hội: Điều 2, 8, 9, 12, 20–23, 27, 30.
- Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 63/VBHN-VPQH ngày 15/8/2025 của Văn phòng Quốc hội: Điều 2, 3, 5, 6, 11, 21.
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội: Điều 351, 584, 586, 588.
- Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 ngày 20/11/2019 của Quốc hội: Điều 117, 124.
- Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội: Điều 36, 37.
Câu hỏi thường gặp
Vi phạm pháp luật là gì?
Là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ.
Vi phạm pháp luật có mấy dấu hiệu?
Bốn dấu hiệu: là hành vi xác định; trái pháp luật; có lỗi; do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện. Thiếu một dấu hiệu thì không phải vi phạm pháp luật.
Có mấy loại vi phạm pháp luật?
Bốn loại: vi phạm hình sự (tội phạm), vi phạm hành chính, vi phạm dân sự và vi phạm kỷ luật.
Vi phạm pháp luật và vi phạm đạo đức khác nhau thế nào?
Vi phạm pháp luật trái với quy phạm do Nhà nước ban hành và bị áp dụng trách nhiệm pháp lý; vi phạm đạo đức trái chuẩn mực xã hội, chỉ bị dư luận, lương tâm phán xét.
Người dưới 16 tuổi vi phạm pháp luật có bị xử lý không?
Có trong giới hạn: từ đủ 14 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự) và bị xử phạt hành chính về vi phạm do cố ý (điểm a khoản 1 Điều 5 Luật Xử lý vi phạm hành chính).
Phòng vệ chính đáng có phải là vi phạm pháp luật không?
Không, nếu hành vi chống trả là cần thiết (Điều 22 Bộ luật Hình sự). Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.
Vi phạm hành chính bao lâu thì không bị xử phạt nữa?
Thời hiệu xử phạt là 01 năm, một số lĩnh vực như đất đai, xây dựng là 02 năm (điểm a khoản 1 Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính); hết thời hiệu thì không xử phạt.
Đang bị cho là vi phạm pháp luật hoặc bị lập biên bản?
Luật sư tư vấn đánh giá hành vi có cấu thành vi phạm hay không, căn cứ loại trừ, thời hiệu; soạn văn bản giải trình, khiếu nại quyết định xử phạt, kỷ luật và bào chữa trong vụ án hình sự. Trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí; có thể hẹn tại trụ sở ở Số 35 đường Dương Văn An, phường Bình Trưng, TP. Hồ Chí Minh. Xem dịch vụ luật sư riêng và báo phí dịch vụ.

Luật sư Bùi Khắc Long – Giám đốc Công ty Luật TNHH Duy Minh, Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh; hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có tranh tụng tại Tòa án các cấp. Trụ sở: 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Hotline 0931 222 515. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo theo các văn bản ở mục Căn cứ pháp lý; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.






