Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Công ty Luật TNHH Duy Minh
ĐOÀN LUẬT SƯ TP. HỒ CHÍ MINH
CÔNG TY LUẬT TNHH DUY MINH

Hợp đồng giả cách là gì? Khi nào vô hiệu và hậu quả pháp lý

Hợp đồng giả cách là gì – khi nào vô hiệu, hậu quả pháp lý – Luật sư Bùi Khắc Long
NỘI DUNG

Hợp đồng giả cách là gì? Đây là cách gọi phổ biến của hợp đồng được ký “cho có”, để che giấu một thỏa thuận khác hoặc để né nghĩa vụ với người khác. Bộ luật Dân sự năm 2015 gọi đó là giao dịch dân sự giả tạo: giao dịch giả tạo vô hiệu, còn giao dịch bị che giấu vẫn có hiệu lực nếu bản thân nó không vô hiệu; giao dịch giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba thì vô hiệu (Điều 124). Hợp đồng giả cách thường gặp nhất trong mua bán nhà đất, vay tiền và tẩu tán tài sản.

Tóm tắt nhanh

  • Tên pháp lý là giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo (Điều 124), áp dụng cho hợp đồng theo khoản 1 Điều 407 Bộ luật Dân sự.
  • Có 2 dạng: giả tạo để che giấu một giao dịch khác; giả tạo để trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba.
  • Giao dịch bị che giấu vẫn có hiệu lực, trừ khi chính nó cũng vô hiệu theo luật.
  • Yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch giả tạo vô hiệu không bị giới hạn thời hiệu (khoản 3 Điều 132).
  • Hậu quả: các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường (Điều 131); người thứ ba ngay tình có thể được bảo vệ (Điều 133).

1. Hợp đồng giả cách là gì?

Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội không dùng cụm “hợp đồng giả cách”. Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự (Điều 116), và các quy định về giao dịch dân sự vô hiệu từ Điều 123 đến Điều 133 cũng được áp dụng đối với hợp đồng vô hiệu (khoản 1 Điều 407). Vì vậy, “hợp đồng giả cách” chính là hợp đồng vô hiệu do giả tạo theo Điều 124.

Một giao dịch chỉ có hiệu lực khi chủ thể có năng lực phù hợp, hoàn toàn tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội, và đúng hình thức trong trường hợp luật có quy định (Điều 117). Giao dịch thiếu một trong các điều kiện này thì vô hiệu, trừ trường hợp Bộ luật có quy định khác (Điều 122).

Điểm đặc trưng của giả tạo là ý chí thật của các bên khác với nội dung được thể hiện: các bên cùng biết văn bản ký kết không phản ánh điều họ thực sự muốn. Đây là điểm khác với lừa dối, nơi chỉ một bên cố ý làm bên kia hiểu sai.

2. Hai dạng hợp đồng giả cách theo Điều 124

DạngNội dung (Điều 124)Hậu quả
Giả tạo để che giấu giao dịch khác (khoản 1)Các bên xác lập giao dịch một cách giả tạo nhằm che giấu một giao dịch dân sự khácGiao dịch giả tạo vô hiệu; giao dịch bị che giấu vẫn có hiệu lực, trừ khi cũng vô hiệu theo Bộ luật Dân sự hoặc luật khác
Giả tạo để trốn tránh nghĩa vụ (khoản 2)Xác lập giao dịch giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ baGiao dịch đó vô hiệu

Với dạng thứ nhất, Tòa án sẽ “bóc” lớp hợp đồng giả tạo để xem xét giao dịch thật. Nếu giao dịch thật hợp pháp, nó được công nhận và các bên phải thực hiện theo đúng bản chất. Nếu giao dịch thật có mục đích, nội dung vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội, nó cũng vô hiệu theo Điều 123.

Với dạng thứ hai, người bị thiệt hại thường không phải là một bên của hợp đồng mà là chủ nợ, người được thi hành án, vợ hoặc chồng của người chuyển tài sản. Họ có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố hợp đồng vô hiệu để tài sản trở lại tên người có nghĩa vụ.

Hợp đồng giả cách là gì: hai dạng giao dịch giả tạo theo Điều 124, hậu quả vô hiệu, thời hiệu không hạn chế và bảo vệ người thứ ba ngay tình
Bốn điểm cần nắm về hợp đồng giả cách theo Bộ luật Dân sự năm 2015.

3. Các tình huống hợp đồng giả cách thường gặp

Các ví dụ dưới đây là tình huống điển hình; kết luận cụ thể phụ thuộc chứng cứ của từng vụ việc:

  1. Ký hợp đồng mua bán nhà đất để vay tiền. Người vay ký hợp đồng chuyển nhượng nhà đất cho người cho vay để “bảo đảm”, kèm thỏa thuận miệng hoặc giấy tay là trả đủ nợ thì được lấy lại. Thực chất là hợp đồng vay; nếu chứng minh được, hợp đồng chuyển nhượng có thể bị tuyên vô hiệu do giả tạo, còn quan hệ vay được giải quyết theo đúng bản chất.
  2. Chuyển tài sản cho người thân để tránh trả nợ. Khi bị chủ nợ đòi hoặc sắp bị khởi kiện, người có nghĩa vụ ký hợp đồng tặng cho, chuyển nhượng tài sản cho người nhà nhưng không nhận tiền, vẫn tiếp tục quản lý tài sản. Đây là dạng trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba tại khoản 2 Điều 124.
  3. Tẩu tán tài sản trước khi ly hôn. Một bên vợ hoặc chồng ký hợp đồng chuyển tài sản chung cho người khác để giảm phần phải chia. Xem bài ngăn chặn tẩu tán tài sản khi ly hôn.
  4. Ghi giá thấp hơn giá thật. Các bên thỏa thuận giá thật nhưng ghi giá thấp trong hợp đồng công chứng để giảm thuế, phí. Khi tranh chấp, giá thật có thể được chứng minh bằng chứng từ chuyển tiền, tin nhắn; còn việc kê khai sai có thể bị xử lý về thuế (xem hành vi trốn thuế bị xử lý hình sự).
  5. Hợp đồng ủy quyền thay cho mua bán. Bên bán ký ủy quyền “toàn quyền” định đoạt nhà đất cho bên mua thay vì ký hợp đồng chuyển nhượng, nhằm tránh thủ tục hoặc nghĩa vụ tài chính. Nếu chứng minh được ý chí thật là mua bán, Tòa án có thể xem xét theo Điều 124.

4. Dấu hiệu nhận biết hợp đồng giả cách

Tòa án đánh giá trên toàn bộ chứng cứ, nhưng các dấu hiệu sau thường được dùng để chứng minh tính giả tạo:

  • Giá ghi trong hợp đồng chênh lệch bất thường so với giá thị trường, hoặc không có chứng từ thanh toán.
  • Bên “mua” không nhận, không sử dụng tài sản; bên “bán” vẫn ở, vẫn cho thuê, vẫn đóng thuế.
  • Hợp đồng được ký cùng thời điểm với một khoản vay, kèm giấy nhận nợ hoặc thỏa thuận “được mua lại”.
  • Tài sản được chuyển ngay trước hoặc sau khi phát sinh nghĩa vụ trả nợ, bị khởi kiện, bị yêu cầu thi hành án.
  • Bên nhận là người thân, người quen, không có khả năng tài chính tương ứng với giá ghi trong hợp đồng.

Chứng cứ quan trọng nhất thường là giấy tờ vay, sao kê chuyển tiền, tin nhắn, ghi âm hợp pháp và lời khai người làm chứng. Nên thu thập sớm, trước khi bên kia biết sẽ bị khởi kiện.

Ảnh minh họa bàn làm việc với hai văn bản chồng lên nhau và kính lúp – hợp đồng giả cách
Ảnh minh họa. Giao dịch giả tạo vô hiệu; giao dịch bị che giấu vẫn có hiệu lực, trừ khi cũng vô hiệu theo luật (khoản 1 Điều 124 Bộ luật Dân sự).

5. Hậu quả pháp lý khi hợp đồng giả cách bị tuyên vô hiệu

Điều 131 Bộ luật Dân sự quy định hậu quả chung của giao dịch vô hiệu:

  1. Giao dịch không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm xác lập.
  2. Các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; không hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền để hoàn trả.
  3. Bên ngay tình trong việc thu hoa lợi, lợi tức không phải hoàn trả hoa lợi, lợi tức đó.
  4. Bên có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Ngoài ra, sự vô hiệu của hợp đồng chính làm chấm dứt hợp đồng phụ, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận hợp đồng phụ được thay thế hợp đồng chính; quy định này không áp dụng đối với biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ (khoản 2 Điều 407). Trong tình huống “mua bán để vay tiền”, sau khi hợp đồng chuyển nhượng bị tuyên vô hiệu, quyền sử dụng đất trở về người vay, còn người vay vẫn phải trả khoản nợ thật theo hợp đồng vay. Cách tính hoa lợi, lợi tức được giải thích ở bài tài sản là gì.

6. Tài sản đã chuyển cho người thứ ba thì có đòi lại được không?

Đây là câu hỏi khó nhất trong thực tế, vì người nhận tài sản theo hợp đồng giả cách thường đã bán, thế chấp tiếp cho người khác. Điều 133 phân biệt:

  • Tài sản không phải đăng ký đã chuyển giao cho người thứ ba ngay tình: giao dịch với người thứ ba vẫn có hiệu lực, trừ trường hợp tại Điều 167.
  • Tài sản đã đăng ký, sau đó được chuyển giao cho người thứ ba ngay tình căn cứ vào việc đăng ký đó: giao dịch với người thứ ba không bị vô hiệu.
  • Tài sản phải đăng ký mà chưa đăng ký: giao dịch với người thứ ba bị vô hiệu, trừ trường hợp người thứ ba nhận qua bán đấu giá hoặc giao dịch với người được bản án, quyết định xác định là chủ sở hữu nhưng sau đó bản án, quyết định bị hủy, sửa.

Khi không đòi lại được tài sản từ người thứ ba ngay tình, chủ sở hữu có quyền khởi kiện yêu cầu người có lỗi hoàn trả chi phí hợp lý và bồi thường thiệt hại (khoản 3 Điều 133). Vì vậy, khi phát hiện hợp đồng giả cách, cần hành động sớm để ngăn tài sản tiếp tục bị chuyển dịch.

7. Thời hiệu và thủ tục yêu cầu Tòa án giải quyết

Khoản 3 Điều 132 quy định: đối với giao dịch vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội (Điều 123) và giao dịch giả tạo (Điều 124), thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu không bị hạn chế. Điều này khác với các trường hợp như nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa, không tuân thủ hình thức (Điều 125–129) chỉ có thời hiệu 02 năm (khoản 1 Điều 132). Các yêu cầu khác phát sinh từ hợp đồng có thể chịu thời hiệu khởi kiện 03 năm theo Điều 429, cần đánh giá theo từng vụ (xem thời hiệu khởi kiện).

  1. Thu thập chứng cứHợp đồng, giấy vay, chứng từ chuyển tiền, tin nhắn, thông tin đăng ký tài sản, người làm chứng.
  2. Ngăn chuyển dịch tài sảnKhi nộp đơn, có thể đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như cấm chuyển dịch quyền về tài sản đang tranh chấp.
  3. Nộp đơn khởi kiệnYêu cầu tuyên bố hợp đồng vô hiệu và giải quyết hậu quả, nộp tại Tòa án có thẩm quyền (xem Tòa án nhân dân khu vực giải quyết những vụ án nào).
  4. Tham gia hòa giải, xét xửTrình bày, chứng minh ý chí thật của các bên; yêu cầu công nhận giao dịch bị che giấu nếu có lợi.

8. Cách phòng tránh rủi ro hợp đồng giả cách

Không dùng hợp đồng mua bán để bảo đảm khoản vay

Người vay dễ mất nhà nếu bên cho vay sang tên rồi bán tiếp cho người thứ ba ngay tình; người cho vay cũng có thể bị tuyên vô hiệu hợp đồng và chỉ còn quyền đòi nợ. Muốn bảo đảm khoản vay, hãy lập hợp đồng thế chấp, cầm cố đúng bản chất và đăng ký biện pháp bảo đảm theo quy định.

Ảnh minh họa hai tờ văn bản trắng chồng lên nhau dưới kính lúp
Ảnh minh họa. Yêu cầu tuyên bố giao dịch giả tạo vô hiệu không bị hạn chế thời hiệu (khoản 3 Điều 132 Bộ luật Dân sự).

Căn cứ pháp lý

  • Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội: Điều 116, 117, 122, 123, 124, 131, 132, 133, 407, 429.

Câu hỏi thường gặp

Hợp đồng giả cách là gì?

Là hợp đồng các bên ký một cách giả tạo để che giấu một giao dịch khác hoặc để trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba. Bộ luật Dân sự gọi là giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo (Điều 124).

Hợp đồng giả cách có bị vô hiệu không?

Có. Hợp đồng giả tạo vô hiệu; giao dịch bị che giấu vẫn có hiệu lực nếu không vô hiệu theo luật. Hợp đồng giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba cũng vô hiệu (khoản 1, khoản 2 Điều 124).

Ký hợp đồng mua bán nhà để vay tiền có hợp pháp không?

Nếu chứng minh được thực chất là vay tiền, hợp đồng mua bán có thể bị tuyên vô hiệu do giả tạo và quan hệ vay được giải quyết theo đúng bản chất. Muốn bảo đảm khoản vay nên lập hợp đồng thế chấp.

Yêu cầu tuyên bố hợp đồng giả tạo vô hiệu có thời hạn không?

Không. Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch giả tạo vô hiệu không bị hạn chế (khoản 3 Điều 132 Bộ luật Dân sự).

Tài sản đã bán cho người khác thì có đòi lại được không?

Tùy trường hợp. Người thứ ba ngay tình giao dịch dựa trên đăng ký hợp lệ thường được bảo vệ; khi đó chủ sở hữu chỉ có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả chi phí hợp lý và bồi thường (Điều 133).

Hợp đồng đã công chứng có bị tuyên vô hiệu vì giả tạo không?

Có thể. Công chứng không làm thay đổi bản chất giả tạo; nếu chứng minh được các bên ký nhằm che giấu giao dịch khác hoặc trốn tránh nghĩa vụ, Tòa án có thể tuyên hợp đồng vô hiệu theo Điều 124.

Đã lỡ ký hợp đồng giả cách hoặc bị bên kia lợi dụng?

Luật sư đánh giá chứng cứ, đề xuất biện pháp ngăn chuyển dịch tài sản, soạn đơn khởi kiện tuyên bố hợp đồng vô hiệu và đại diện tại Tòa án. Trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí; có thể hẹn tại trụ sở ở Số 35 đường Dương Văn An, phường Bình Trưng, TP. Hồ Chí Minh. Xem luật sư đất đai và báo phí dịch vụ.

Luật sư Bùi Khắc Long

Luật sư Bùi Khắc Long – Giám đốc Công ty Luật TNHH Duy Minh, Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh; hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có tranh tụng tại Tòa án các cấp. Trụ sở: 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Hotline 0931 222 515. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →

Nội dung mang tính tham khảo theo các văn bản ở mục Căn cứ pháp lý; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Tài sản là gì? Theo khoản 1 Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015, tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Tài sản bao gồm bất động sản và động sản, có thể là tài sản hiện có hoặc tài sản hình thành trong tương lai (khoản 2 […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Quyền con người là gì? Quyền con người là những quyền mà mỗi cá nhân có được vì là con người, như quyền sống, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm. Hiến pháp năm 2013 dành riêng Chương II, gồm 36 điều (Điều 14 đến Điều […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Thẩm phán là gì? Thẩm phán là người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, được Chủ tịch nước bổ nhiệm để thực hiện nhiệm vụ xét xử và các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp luật (Điều 88 Luật Tổ chức Tòa án […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Quy phạm pháp luật là gì? Theo khoản 1 Điều 3 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15, quy phạm pháp luật là quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc chung, được áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân, trong phạm vi cả nước hoặc […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Pháp luật là gì? Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, có hiệu lực bắt buộc chung và được Nhà nước bảo đảm thực hiện, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội. Ở Việt Nam, Nhà nước được tổ chức, hoạt động […]