Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Công ty Luật TNHH Duy Minh
ĐOÀN LUẬT SƯ TP. HỒ CHÍ MINH
CÔNG TY LUẬT TNHH DUY MINH

Nhà nước pháp quyền là gì? Đặc trưng của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

Nhà nước pháp quyền là gì theo Hiến pháp năm 2013 và Nghị quyết 27-NQ/TW – Luật sư Bùi Khắc Long
NỘI DUNG

Nhà nước pháp quyền là gì? Hiểu ngắn gọn, nhà nước pháp quyền là nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng pháp luật, trong đó chính quyền lực nhà nước cũng bị ràng buộc bởi pháp luật và quyền con người được bảo đảm. Khoản 1 Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.”

Tóm tắt nhanh

  • Nhà nước pháp quyền đặt Hiến pháp và pháp luật ở vị trí tối thượng: cơ quan nhà nước, cán bộ và người dân đều phải tuân theo (khoản 1 Điều 8, Điều 119 Hiến pháp).
  • Việt Nam ghi nhận “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” khi sửa Hiến pháp năm 1992 bằng Nghị quyết 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001; Hiến pháp năm 2013 kế thừa tại Điều 2.
  • Hiến pháp năm 2013 bổ sung yếu tố kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp (khoản 3 Điều 2).
  • Nghị quyết 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 nêu 8 đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

1. Nhà nước pháp quyền là gì?

“Pháp quyền” có thể hiểu là quyền lực của pháp luật, tức pháp luật đứng trên mọi chủ thể; thuật ngữ tương đương trong tiếng Anh thường dùng là “rule of law”. Nhà nước pháp quyền không đơn thuần là nhà nước có nhiều luật, mà là nhà nước tự đặt mình dưới pháp luật.

Hiến pháp không có một điều định nghĩa riêng, nhưng nội dung của khái niệm được thể hiện qua nhiều quy định:

  • Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật, thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ (khoản 1 Điều 8).
  • Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật; không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội (Điều 16).
  • Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất; mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp; mọi hành vi vi phạm Hiến pháp đều bị xử lý (khoản 1 Điều 119).

Như vậy, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quyền lực thống nhất nhưng có phân công, phối hợp, kiểm soát, và bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Vị trí của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật xem bài Hiến pháp là gì; khái niệm pháp luật xem pháp luật là gì.

2. Những yếu tố cốt lõi của nhà nước pháp quyền

Dù mỗi quốc gia xây dựng nhà nước pháp quyền theo mô hình riêng, khoa học pháp lý thường nêu những yếu tố chung sau:

Yếu tốNội dungQuy định tương ứng ở Việt Nam
Thượng tôn pháp luậtPháp luật ràng buộc cả Nhà nước lẫn người dânKhoản 1 Điều 8, Điều 46, khoản 1 Điều 119 Hiến pháp
Giới hạn và kiểm soát quyền lựcQuyền lực được phân công, có cơ chế kiểm soát lẫn nhauKhoản 3 Điều 2 Hiến pháp
Bảo đảm quyền con ngườiQuyền chỉ bị hạn chế bằng luật, trong trường hợp cần thiếtĐiều 3, Điều 14 Hiến pháp
Tư pháp độc lậpThẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luậtKhoản 2 Điều 103 Hiến pháp
Pháp luật minh bạch, dễ tiếp cậnPháp luật công khai, ổn định, thực hiện nhất quánNghị quyết 27-NQ/TW, mục IV.1

Câu hỏi ôn thi thường gặp: tư tưởng phân chia quyền lực nổi bật trong tác phẩm “Tinh thần pháp luật” (1748) của Montesquieu, theo hướng ba quyền do ba cơ quan độc lập nắm giữ, kiềm chế lẫn nhau. Việt Nam không theo mô hình “tam quyền phân lập” mà theo nguyên tắc quyền lực thống nhất, có phân công, phối hợp, kiểm soát (mục 6).

3. Quá trình ghi nhận nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

MốcVăn bảnNội dung
25/12/2001Nghị quyết 51/2001/QH10 của Quốc hội khóa X, kỳ họp thứ 10, sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992Điều 2 mới: “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân”; quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công và phối hợp
28/11/2013Hiến pháp năm 2013 (hiệu lực từ 01/01/2014)Điều 2 kế thừa khái niệm, bổ sung yếu tố “kiểm soát” quyền lực
09/11/2022Nghị quyết 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIIIThống nhất nhận thức về 8 đặc trưng; mục tiêu đến năm 2030 và 2045
16/6/2025Nghị quyết 203/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến phápSửa 5 nội dung (Điều 9, 10, khoản 1 Điều 84, Điều 110, 111); không sửa Điều 2

Năm 2001 Hiến pháp chỉ ghi “phân công và phối hợp”; năm 2013 thêm “kiểm soát”. Hiến pháp hiện hành được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 52/VBHN-VPQH ngày 21/7/2025.

Ảnh minh họa bàn làm việc với cuốn sách bìa xanh, bút máy và cân công lý – nhà nước pháp quyền
Ảnh minh họa. Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật (khoản 1 Điều 8 Hiến pháp năm 2013).

4. 8 đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Mục IV.1 Nghị quyết 27-NQ/TW yêu cầu thống nhất nhận thức về các đặc trưng sau. Cột thứ ba nêu điều Hiến pháp có nội dung tương ứng:

#Đặc trưngHiến pháp năm 2013
1Do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạoĐiều 4 (khoản 3: tổ chức của Đảng và đảng viên hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật)
2Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dânKhoản 1, khoản 2 Điều 2
3Quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ theo Hiến pháp và pháp luậtĐiều 3, Điều 14
4Nhà nước tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luậtKhoản 1 Điều 8
5Quyền lực nhà nước thống nhất, phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ, kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư phápKhoản 3 Điều 2
6Hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, nhân đạo, đầy đủ, đồng bộ, thống nhất, kịp thời, khả thi, công khai, minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận, được thực hiện nghiêm minh và nhất quánKhoản 1 Điều 119
7Độc lập của tòa án theo thẩm quyền xét xử; thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luậtKhoản 2 Điều 103
8Tôn trọng và bảo đảm thực hiện các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia – dân tộc trên cơ sở Hiến chương Liên Hợp Quốc và luật pháp quốc tế—

Hai đặc trưng phân biệt rõ nhất với nhà nước chỉ “quản lý bằng pháp luật” là quyền lực phải được kiểm soát (dòng 5) và tòa án phải xét xử độc lập (dòng 7).

5. Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật

Thượng tôn pháp luật nghĩa là pháp luật là chuẩn mực cao nhất điều chỉnh hành vi của mọi chủ thể. Hiến pháp thể hiện yêu cầu này ở cả hai phía:

  • Phía Nhà nước: tổ chức, hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật (khoản 1 Điều 8); cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức phải tôn trọng Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân, đấu tranh chống tham nhũng, quan liêu, hách dịch, cửa quyền (khoản 2 Điều 8); tổ chức của Đảng và đảng viên hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật (khoản 3 Điều 4).
  • Phía công dân: có nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp luật (Điều 46); mọi người bình đẳng trước pháp luật (khoản 1 Điều 16).

Nghị quyết 27-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 “thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội”. Ví dụ đời thường: công chức không được đòi giấy tờ mà pháp luật không yêu cầu; nếu bị sách nhiễu, người dân có quyền tố cáo (xem mẫu đơn tố cáo). Cách các quy phạm ràng buộc hành vi xem bài quy phạm pháp luật là gì.

6. Phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước

Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp quy định quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp:

QuyềnCơ quan thực hiệnCăn cứ
Lập hiến, lập phápQuốc hội, cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhấtĐiều 69
Hành phápChính phủ, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, chịu trách nhiệm trước Quốc hộiĐiều 94
Tư phápTòa án nhân dân, cơ quan xét xửKhoản 1 Điều 102
Công tố, kiểm sát hoạt động tư phápViện kiểm sát nhân dânKhoản 1 Điều 107

“Thống nhất” vì tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân (khoản 2 Điều 2); “phân công” để mỗi cơ quan có chức năng rõ ràng; “kiểm soát” để ngăn lạm quyền, thể hiện qua việc Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội (Điều 94), hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát và việc Tòa án xét xử độc lập, kể cả vụ án hành chính do người dân khởi kiện. Vai trò của từng chức danh tư pháp xem bài thẩm phán là gì và kiểm sát viên là gì.

7. Nhà nước pháp quyền bảo vệ quyền con người như thế nào?

Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân (Điều 3); quyền con người chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết (khoản 2 Điều 14). Những bảo đảm cụ thể người dân có thể sử dụng:

  • Khiếu nại, tố cáo: mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo việc làm trái pháp luật; cơ quan có thẩm quyền phải tiếp nhận, giải quyết; nghiêm cấm trả thù người khiếu nại, tố cáo (Điều 30).
  • Bồi thường: người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự theo quy định của pháp luật (khoản 2 Điều 30).
  • Xét xử công bằng: Tòa án xét xử công khai, tập thể; nguyên tắc tranh tụng được bảo đảm; chế độ sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm (khoản 3 đến khoản 6 Điều 103).
  • Bào chữa: quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự được bảo đảm (khoản 7 Điều 103); xem người bào chữa trong tố tụng hình sự.

Tòa án và Viện kiểm sát đều có nhiệm vụ bảo vệ quyền con người (khoản 3 Điều 102, khoản 3 Điều 107); xem thêm quyền con người là gì.

Nhà nước pháp quyền là gì: khái niệm theo Điều 2 Hiến pháp, ghi nhận từ năm 2001, nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực và 8 đặc trưng theo Nghị quyết 27-NQ/TW
Bốn điểm cần nắm về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

8. Phân biệt nhà nước pháp quyền với các khái niệm gần

Khái niệmNội dungKhác với nhà nước pháp quyền
Quản lý xã hội bằng pháp luậtNhà nước dùng pháp luật làm công cụ quản lýMới là một yêu cầu; nhà nước pháp quyền còn đòi hỏi chính Nhà nước bị pháp luật ràng buộc và quyền lực bị kiểm soát
Pháp chếYêu cầu các chủ thể tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luậtLà điều kiện nhưng hẹp hơn; nhà nước pháp quyền còn đòi hỏi pháp luật dân chủ, công bằng, nhân đạo
Tam quyền phân lậpBa quyền do ba cơ quan độc lập nắm giữ, kiềm chế lẫn nhauLà một mô hình tổ chức quyền lực; Việt Nam theo nguyên tắc quyền lực thống nhất, có phân công, phối hợp, kiểm soát

Một nhà nước có nhiều luật nhưng chưa phải nhà nước pháp quyền nếu luật không ràng buộc chính cơ quan công quyền hoặc người dân không có cơ chế bảo vệ quyền của mình. Khi làm việc với cơ quan nhà nước, người dân nên yêu cầu nêu rõ căn cứ pháp luật của mỗi yêu cầu, quyết định. Những khái niệm nền tảng khác xem trách nhiệm pháp lý là gì và án lệ là gì.

Căn cứ pháp lý

  • Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 52/VBHN-VPQH ngày 21/7/2025 của Văn phòng Quốc hội: Điều 2, 3, 4, 8, 14, 16, 30, 46, 69, 94, 102, 103, 107, 119.
  • Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001 của Quốc hội về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 1992: khoản 2 Điều 1 (sửa đổi Điều 2).
  • Nghị quyết số 203/2025/QH15 ngày 16/6/2025 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013.
  • Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới: mục III, mục IV.1.

Câu hỏi thường gặp

Nhà nước pháp quyền là gì?

Là nhà nước tổ chức, hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng pháp luật, quyền lực nhà nước bị pháp luật ràng buộc và được kiểm soát, quyền con người được bảo đảm (khoản 1 Điều 2, khoản 1 Điều 8 Hiến pháp).

Việt Nam ghi nhận nhà nước pháp quyền từ khi nào?

Từ Nghị quyết 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001 sửa đổi Điều 2 Hiến pháp năm 1992. Hiến pháp năm 2013 tiếp tục ghi nhận tại Điều 2 và bổ sung yếu tố kiểm soát quyền lực.

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có mấy đặc trưng?

Nghị quyết 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 nêu 8 đặc trưng, trong đó có: quyền lực nhà nước thống nhất, phân công, phối hợp, kiểm soát; bảo đảm quyền con người; tòa án xét xử độc lập (bảng ở mục 4).

Thượng tôn pháp luật là gì?

Là việc pháp luật được coi là chuẩn mực cao nhất mà cả cơ quan nhà nước, cán bộ và người dân đều phải tuân theo (khoản 1 Điều 8, Điều 46, khoản 1 Điều 119 Hiến pháp).

Quyền lực nhà nước ở Việt Nam được tổ chức theo nguyên tắc nào?

Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp (khoản 3 Điều 2 Hiến pháp).

Nhà nước pháp quyền khác pháp chế thế nào?

Pháp chế là yêu cầu tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật. Nhà nước pháp quyền rộng hơn: ngoài việc tuân thủ, pháp luật phải dân chủ, công bằng, quyền lực phải được kiểm soát và tòa án xét xử độc lập.

Người dân được bảo vệ thế nào trong nhà nước pháp quyền?

Qua quyền khiếu nại, tố cáo, được bồi thường (Điều 30 Hiến pháp) và quyền được xét xử công khai, có tranh tụng, bào chữa (Điều 103 Hiến pháp).

Cần bảo vệ quyền lợi khi làm việc với cơ quan nhà nước?

Luật sư tư vấn khiếu nại, tố cáo, khởi kiện vụ án hành chính, yêu cầu bồi thường và đại diện, bảo vệ quyền lợi tại Tòa án. Trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí; có thể hẹn tại trụ sở ở Số 35 đường Dương Văn An, phường Bình Trưng, TP. Hồ Chí Minh. Xem dịch vụ luật sư riêng và báo phí dịch vụ.

Luật sư Bùi Khắc Long

Luật sư Bùi Khắc Long – Giám đốc Công ty Luật TNHH Duy Minh, Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh; hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có tranh tụng tại Tòa án các cấp. Trụ sở: 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Hotline 0931 222 515. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →

Nội dung mang tính tham khảo theo các văn bản ở mục Căn cứ pháp lý; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Vi phạm pháp luật là gì? Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Không có điều luật nào định nghĩa chung khái niệm này; mỗi ngành […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Quan hệ pháp luật là gì? Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội được quy phạm pháp luật điều chỉnh, trong đó các bên tham gia có quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể, được Nhà nước bảo đảm thực hiện. Mua bán một chiếc xe, ký hợp đồng lao động, kết […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Chiếm hữu là gì? Theo Điều 179 Bộ luật Dân sự 2015, chiếm hữu là việc chủ thể nắm giữ, chi phối tài sản một cách trực tiếp hoặc gián tiếp như chủ thể có quyền đối với tài sản. Người chiếm hữu có thể là chủ sở hữu hoặc người thuê, người giữ hộ, […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Trách nhiệm pháp lý là gì? Trách nhiệm pháp lý là hậu quả bất lợi mà cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật phải gánh chịu, do cơ quan hoặc người có thẩm quyền áp dụng theo trình tự, thủ tục luật định. Pháp luật Việt Nam không có một điều định nghĩa chung; […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Hợp đồng giả cách là gì? Đây là cách gọi phổ biến của hợp đồng được ký “cho có”, để che giấu một thỏa thuận khác hoặc để né nghĩa vụ với người khác. Bộ luật Dân sự năm 2015 gọi đó là giao dịch dân sự giả tạo: giao dịch giả tạo vô hiệu, […]