Khi người thân bị bắt hoặc bị tạm giữ, gia đình thường mất những giờ đầu tiên để hỏi thăm, chờ đợi và đoán. Đó lại là khoảng thời gian quan trọng nhất: lời khai đầu tiên, việc có người bào chữa hay không, và giấy tờ gia đình chuẩn bị đều ảnh hưởng đến cả vụ án. Bài này liệt kê những việc gia đình nên làm, theo đúng quyền mà Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép. Tôi là Luật sư Bùi Khắc Long, Công ty Luật TNHH Duy Minh, TP.HCM.
Tóm tắt nhanh
- Người bị bắt, bị tạm giữ có quyền có người bào chữa; người bào chữa tham gia từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ (Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự).
- Người thân thích được quyền lựa chọn, mời người bào chữa cho người bị bắt, bị tạm giữ (khoản 1 Điều 75).
- Cơ quan nhận đơn phải chuyển yêu cầu người bào chữa trong 12 giờ với người bị bắt, bị tạm giữ (khoản 2 Điều 75).
- Không ai bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.
1. Xác minh: ai giữ, ở đâu, theo quyết định gì
Việc đầu tiên là biết chính xác ba điều: cơ quan nào đang giữ (công an phường, Cơ quan cảnh sát điều tra Công an TP.HCM hay cơ quan khác), người thân đang ở đâu (trụ sở cơ quan điều tra hay nhà tạm giữ), và tư cách tố tụng hiện tại: người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt, người bị tạm giữ hay đã bị khởi tố bị can. Mỗi tư cách có quyền và thời hạn khác nhau (Điều 58, 59, 60 Bộ luật Tố tụng hình sự).
Gia đình nên ghi lại tên cán bộ liên hệ, số điện thoại, thời điểm người thân bị đưa đi. Nếu nhận được thông báo hoặc quyết định, chụp lại toàn bộ.
2. Mời luật sư bào chữa càng sớm càng tốt
Theo Điều 74, người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can; trường hợp bắt, tạm giữ người thì từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ. Người bị bắt thường không tự liên hệ được; vì vậy khoản 1 Điều 75 cho phép người đại diện hoặc người thân thích lựa chọn người bào chữa.
- Gia đình ký giấy yêu cầu người bào chữaGhi rõ họ tên người bị bắt, cơ quan đang giải quyết. Luật sư chuẩn bị hồ sơ đăng ký bào chữa.
- Luật sư nộp hồ sơ đăng kýGồm Thẻ luật sư kèm bản sao có chứng thực và giấy yêu cầu luật sư (điểm a khoản 2 Điều 78). Cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra và gửi văn bản thông báo trong 24 giờ (khoản 4 Điều 78).
- Gặp người bị bắt, tạm giữLuật sư có mặt khi lấy lời khai, hỏi cung theo quy định; tư vấn quyền, đề nghị thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn khi có căn cứ (điểm e khoản 1 Điều 73).
Nếu người bị bắt tự yêu cầu người bào chữa, cơ quan đang quản lý phải chuyển yêu cầu đó cho người bào chữa, người đại diện hoặc người thân thích trong 12 giờ (khoản 2 Điều 75). Phạm vi bào chữa từng giai đoạn xem tại trang luật sư hình sự.
3. Quyền của người bị bắt, bị tạm giữ mà gia đình cần biết
- Được biết lý do mình bị bắt, bị tạm giữ; nhận quyết định và được giải thích quyền, nghĩa vụ.
- Trình bày lời khai, ý kiến; không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.
- Tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa.
- Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu.
- Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền.
Nguyên tắc suy đoán vô tội: người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật (Điều 13). Bị bắt hay bị tạm giữ chưa có nghĩa là có tội.
4. Giấy tờ gia đình nên chuẩn bị ngay
- Căn cước của người bị bắt và của người thân đứng ra mời luật sư; giấy tờ chứng minh quan hệ (khai sinh, kết hôn, xác nhận cư trú).
- Giấy tờ chứng minh nhân thân tốt: giấy khen, xác nhận nơi làm việc, quá trình công tác.
- Giấy tờ về hoàn cảnh gia đình: con nhỏ, cha mẹ già yếu, bệnh tật, người có công. Đây có thể là căn cứ xem xét tình tiết giảm nhẹ về sau (khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự; Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP).
- Giấy tờ y tế nếu người thân có bệnh cần điều trị, uống thuốc thường xuyên.
- Tài liệu liên quan đến sự việc: hợp đồng, tin nhắn, sao kê chuyển tiền (nếu là vụ việc tài sản).
5. Những việc gia đình không nên làm
- Tìm người “lo lót”, “chạy án”: vừa mất tiền vừa có thể bị liên lụy trách nhiệm hình sự.
- Tự liên lạc, gây áp lực với bị hại hoặc người làm chứng: có thể bị xem là cản trở điều tra, dẫn đến bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nặng hơn.
- Tẩu tán tài sản, xóa tin nhắn, dữ liệu liên quan.
- Khuyên người thân “nhận cho xong” khi chưa hiểu bản chất vụ việc và chứng cứ.
- Chậm mời luật sư vì nghĩ “chờ khởi tố rồi tính”.
6. Sau giai đoạn tạm giữ: các hướng có thể xảy ra
Sau tạm giữ, cơ quan điều tra có thể trả tự do, khởi tố bị can và áp dụng biện pháp ngăn chặn như tạm giam, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm hoặc cấm đi khỏi nơi cư trú. Với tội ít nghiêm trọng có mức hình phạt tù đến 02 năm, chỉ tạm giam khi bị can tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã (khoản 3 Điều 119). Phụ nữ có thai, nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người già yếu, người bị bệnh nặng có nơi cư trú rõ ràng được xem xét áp dụng biện pháp khác (khoản 4 Điều 119).
Đây là thời điểm luật sư đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn, chuẩn bị hồ sơ bảo lĩnh và tài liệu về nhân thân. Nếu gia đình là bên bị thiệt hại, có thể mời luật sư bảo vệ quyền lợi bị hại theo Điều 84.
Câu hỏi thường gặp khi người thân bị bắt
Gia đình có được mời luật sư khi người thân mới bị tạm giữ không?
Có. Người thân thích được lựa chọn người bào chữa cho người bị bắt, bị tạm giữ (khoản 1 Điều 75 Bộ luật Tố tụng hình sự); người bào chữa tham gia từ khi có quyết định tạm giữ (Điều 74).
Luật sư cần giấy tờ gì để đăng ký bào chữa?
Thẻ luật sư kèm bản sao có chứng thực và giấy yêu cầu luật sư của người bị bắt hoặc người thân (điểm a khoản 2 Điều 78). Cơ quan tiến hành tố tụng thông báo kết quả trong 24 giờ.
Người bị bắt có bắt buộc phải khai không?
Người bị buộc tội không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Tuy vậy, có nên khai hay không và khai thế nào cần trao đổi với luật sư theo từng vụ việc.
Gia đình có được gửi đồ, thuốc cho người bị tạm giữ không?
Việc gửi quà, thuốc và thăm gặp thực hiện theo nội quy cơ sở giam giữ và Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam số 128/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026). Gia đình nên hỏi trực tiếp cơ sở giam giữ về lịch và danh mục được gửi.
Trụ sở ở TP.HCM có nhận vụ việc ở tỉnh khác không?
Có. Tôi nhận bào chữa tại các cơ quan tiến hành tố tụng ngoài TP.HCM, chi phí đi lại thỏa thuận trong hợp đồng.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (Văn bản hợp nhất số 17/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026): Điều 13, 58, 59, 60, 73, 74, 75, 78, 84, 119.
- Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025): khoản 2 Điều 51.
- Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
- Luật Luật sư số 65/2006/QH11, sửa đổi bởi Luật số 20/2012/QH13: Điều 25.
Người thân vừa bị bắt? Gọi ngay để được hướng dẫn
Cho biết cơ quan đang giữ, thời điểm bị bắt và sự việc theo hiểu biết của gia đình. Tôi hướng dẫn giấy tờ cần chuẩn bị, thủ tục mời luật sư và báo phí trước khi nhận việc.
Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có đất đai, thừa kế, hôn nhân gia đình và tố tụng. Biên soạn và cập nhật ngày 08/11/2026. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo, cập nhật đến ngày 08/11/2026. Văn bản pháp luật và tên đơn vị hành chính có thể thay đổi; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.
