Người thân mất đi, gia đình vừa lo hậu sự thì ngân hàng gọi điện, người cho vay đến nhà đòi tiền. Câu hỏi đầu tiên là: con cái, vợ chồng có phải trả nợ thay không, và có phải lấy tài sản riêng của mình ra trả không? Câu trả lời ngắn gọn là người thừa kế chỉ trả nợ trong phạm vi di sản. Bài này giải thích nguyên tắc đó, thời hạn chủ nợ được đòi và những việc gia đình nên làm trước khi khai nhận di sản. Tôi là Luật sư Bùi Khắc Long, Công ty Luật TNHH Duy Minh, TP.HCM.
Tóm tắt nhanh
- Người hưởng thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại (khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự); không phải lấy tài sản riêng để trả.
- Chủ nợ chỉ có 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế để yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ của người chết (khoản 3 Điều 623).
- Từ chối nhận di sản không bị cấm vì người chết có nợ; điều bị cấm là từ chối để trốn nghĩa vụ tài sản của chính mình (khoản 1 Điều 620).
- Người đã ký bảo lãnh hoặc là người cùng vay thì vẫn phải trả theo tư cách đó, không liên quan đến việc có nhận di sản hay không.
1. Nguyên tắc: trả nợ trong phạm vi di sản
Theo khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự năm 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại. Nói cách khác, nợ của người chết được trả từ chính tài sản người đó để lại, không chuyển thành nợ cá nhân của con cái.
Di sản chưa chia thì người quản lý di sản dùng di sản để thanh toán theo thỏa thuận của những người thừa kế; di sản đã chia thì mỗi người thừa kế trả phần tương ứng với phần mình đã nhận, không vượt quá giá trị phần đó (Điều 615). Khi di sản không đủ trả hết các khoản, việc thanh toán theo thứ tự ưu tiên do Bộ luật Dân sự quy định.
2. Ví dụ cách tính
| Tình huống | Di sản | Nợ | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Nợ nhỏ hơn di sản | Căn nhà 3 tỷ đồng | 1 tỷ đồng | Trả 1 tỷ đồng từ di sản; 2 tỷ đồng còn lại chia cho những người thừa kế |
| Nợ lớn hơn di sản | Căn nhà 3 tỷ đồng | 4 tỷ đồng | Chủ nợ chỉ được thanh toán tối đa 3 tỷ đồng từ di sản; 1 tỷ đồng còn lại không chuyển sang tài sản riêng của người thừa kế |
| Không để lại tài sản | 0 đồng | 500 triệu đồng | Người thừa kế không phải trả bằng tài sản của mình |
Khoản vay có thế chấp nhà đất thì ngân hàng có quyền xử lý chính tài sản bảo đảm để thu nợ; gia đình muốn giữ nhà thì cần thương lượng trả nợ thay để nhận lại giấy tờ.
3. Chủ nợ được đòi trong bao lâu
Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản của người chết để lại là 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế (khoản 3 Điều 623 Bộ luật Dân sự). Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Đây là mốc ngắn, khác hẳn thời hiệu 30 năm để chia di sản là bất động sản; xem thời hiệu chia thừa kế.
4. Từ chối nhận di sản để khỏi trả nợ
Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác (khoản 1 Điều 620). “Nghĩa vụ của mình” là nghĩa vụ của chính người từ chối, ví dụ người con đang nợ người khác mà từ chối di sản để chủ nợ của mình không xử lý được. Còn từ chối vì di sản ít hơn khoản nợ của người chết là quyền hợp pháp. Việc từ chối phải lập thành văn bản và thể hiện trước thời điểm phân chia di sản; xem văn bản từ chối nhận di sản.
5. Trường hợp vẫn phải trả bằng tài sản của mình
- Người bảo lãnh: đã ký bảo lãnh cho khoản vay của người chết thì phải thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh.
- Người cùng vay: cùng đứng tên trên hợp đồng vay thì vẫn là người có nghĩa vụ trả nợ.
- Nợ chung: khoản nợ là nghĩa vụ chung của hai vợ chồng thì người còn sống có thể phải trả với tư cách người cùng có nghĩa vụ, không phải với tư cách người thừa kế. Cần xem hồ sơ vay cụ thể.
- Tự ký cam kết trả thay: ký giấy nhận nợ thay người chết là tự tạo nghĩa vụ mới cho mình. Đừng ký khi chưa đánh giá xong di sản và các khoản nợ.
6. Gia đình nên làm gì
- Lập danh sách tài sản và khoản nợSổ đỏ, sổ tiết kiệm, xe, phần vốn góp; hợp đồng vay, sao kê thẻ tín dụng, giấy nhận nợ.
- Yêu cầu chủ nợ cung cấp chứng từChỉ thanh toán khoản nợ có chứng cứ rõ ràng; khoản nào tranh chấp thì để Tòa án xác định.
- Quyết định nhận hay từ chối di sảnTừ chối phải làm trước khi chia di sản. Nhận di sản thì làm thủ tục khai nhận; xem thủ tục khai nhận di sản thừa kế tại TP.HCM. Việc thụ lý được niêm yết 15 ngày để người có quyền lợi liên quan, gồm cả chủ nợ, biết và phản đối nếu có.
- Thanh toán đúng thứ tự, có chứng từGiữ biên nhận mỗi khoản đã trả để chứng minh đã dùng di sản thực hiện nghĩa vụ.
Gia đình có nhiều tài sản và khoản nợ đan xen nên nhờ luật sư thừa kế rà soát trước khi khai nhận, để tránh nhận cả phần nợ không phải của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bố mất để lại nợ ngân hàng, con có phải trả không?
Con chỉ phải trả trong phạm vi di sản bố để lại (khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự). Nếu con không ký bảo lãnh, không cùng vay thì không phải dùng tài sản riêng để trả.
Từ chối nhận di sản để khỏi trả nợ của bố mẹ có được không?
Được. Pháp luật chỉ cấm từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính người từ chối (khoản 1 Điều 620). Văn bản từ chối phải lập trước thời điểm phân chia di sản.
Chủ nợ đòi sau bao lâu thì hết thời hiệu?
03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế, tức thời điểm người vay chết (khoản 3 Điều 623 Bộ luật Dân sự).
Nợ lớn hơn giá trị di sản thì sao?
Chủ nợ chỉ được thanh toán tối đa bằng giá trị di sản; phần còn thiếu không chuyển sang tài sản riêng của người thừa kế, trừ khi người đó là người bảo lãnh, người cùng vay hoặc đã tự cam kết trả thay.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội: Điều 615, Điều 620, Điều 623.
- Nghị định số 104/2025/NĐ-CP ngày 15/5/2025 của Chính phủ: Điều 44 (niêm yết việc thụ lý công chứng văn bản về di sản).
Người thân mất để lại nợ, gia đình chưa biết xử lý thế nào?
Gửi tôi danh sách tài sản, khoản nợ và giấy tờ đang có. Tôi đánh giá nên nhận hay từ chối di sản, cách trả lời chủ nợ và báo phí trước.
Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm hành nghề, trong đó có đất đai, thừa kế, hôn nhân gia đình và tố tụng. Biên soạn và cập nhật ngày 08/11/2026.
Nội dung mang tính tham khảo, cập nhật đến ngày 08/11/2026. Văn bản pháp luật và tên đơn vị hành chính có thể thay đổi; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.
