Người lập di chúc có quyền để lại tài sản cho bất kỳ ai, kể cả không cho con ruột. Nhưng quyền đó có một giới hạn mà nhiều gia đình chỉ biết khi mang di chúc đi công chứng khai nhận di sản: Điều 644 Bộ luật Dân sự bảo vệ một nhóm người thân luôn được hưởng một phần di sản, dù di chúc không nhắc đến họ hoặc cho họ rất ít. Bài này giải thích ai thuộc nhóm đó, họ được hưởng bao nhiêu, cách tính và các trường hợp không áp dụng. Tôi là Luật sư Bùi Khắc Long, Công ty Luật TNHH Duy Minh, TP.HCM.
Tóm tắt nhanh
- Ai được bảo vệ: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; con đã thành niên mà không có khả năng lao động.
- Được hưởng bao nhiêu: bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật.
- Con đã thành niên, khỏe mạnh: không thuộc nhóm này; di chúc không cho thì không được hưởng theo Điều 644.
- Không áp dụng: với người từ chối nhận di sản hoặc người không có quyền hưởng di sản theo Điều 620, Điều 621.
- Hệ quả thực tế: phần của những người này được trích ra trước, phần còn lại mới chia theo di chúc.
1. Điều 644 quy định gì?
Khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 quy định những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó:
- Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
- Con thành niên mà không có khả năng lao động.
Khoản 2 Điều này loại trừ hai trường hợp: người từ chối nhận di sản theo Điều 620 và người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621.
Điểm hay bị hiểu sai: Điều 644 không làm di chúc vô hiệu. Di chúc vẫn có hiệu lực; chỉ là phần di sản dành cho những người được bảo vệ sẽ được trích ra trước, phần còn lại mới chia theo ý người lập di chúc.
2. Từng nhóm người cụ thể
| Người thân | Có được hưởng theo Điều 644? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vợ hoặc chồng còn sống | Có | Phải là vợ chồng hợp pháp tại thời điểm mở thừa kế |
| Cha, mẹ của người để lại di sản | Có | Gồm cả cha nuôi, mẹ nuôi hợp pháp |
| Con chưa đủ 18 tuổi | Có | Tính theo tuổi tại thời điểm mở thừa kế; gồm cả con nuôi hợp pháp, con ngoài giá thú đã được xác định quan hệ cha, mẹ, con |
| Con đã thành niên, không có khả năng lao động | Có | Cần chứng cứ về tình trạng không có khả năng lao động |
| Con đã thành niên, có khả năng lao động | Không | Di chúc không cho thì không được hưởng theo điều này |
| Anh, chị, em, cháu, ông bà | Không | Không thuộc diện được bảo vệ |
Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết (Điều 611 Bộ luật Dân sự). Vì vậy một người con 17 tuổi vào ngày cha mất vẫn thuộc diện được bảo vệ, dù đến khi chia di sản đã qua 18 tuổi.
3. Cách tính hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật
Việc tính gồm ba bước:
- Xác định di sản. Nếu người mất có vợ hoặc chồng, tài sản chung của vợ chồng phải được chia trước; chỉ phần của người mất mới là di sản (Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13). Di sản còn phải trừ các nghĩa vụ tài sản người chết để lại theo Điều 658 Bộ luật Dân sự.
- Giả định chia theo pháp luật. Lấy di sản chia đều cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi theo điểm a khoản 1 Điều 651). Kết quả là một suất thừa kế theo pháp luật.
- Nhân với hai phần ba. Đó là phần tối thiểu người được bảo vệ phải nhận.
Ví dụ: ông A mất, di sản là 6 tỷ đồng (đã tách phần của vợ trong tài sản chung). Ông có vợ là bà B và hai con đã thành niên, khỏe mạnh là C và D; cha mẹ ông đã mất. Di chúc để toàn bộ cho C. Hàng thừa kế thứ nhất có 3 người, một suất theo pháp luật là 2 tỷ đồng. Bà B được hưởng 2/3 × 2 tỷ, tức khoảng 1,33 tỷ đồng. Phần còn lại, khoảng 4,67 tỷ đồng, thuộc về C theo di chúc. D không được hưởng vì đã thành niên và có khả năng lao động.
Con số trong ví dụ chỉ để minh họa cách tính. Trên hồ sơ thật, việc xác định di sản (phần nào là tài sản riêng, phần nào là tài sản chung, còn nợ gì) thường là phần gây tranh chấp nhiều hơn phép chia.
4. Khi nào người thân vẫn không được hưởng?
Từ chối nhận di sản. Người thừa kế có quyền từ chối, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình với người khác. Việc từ chối phải lập thành văn bản và thể hiện trước thời điểm phân chia di sản (Điều 620).
Không có quyền hưởng di sản. Ví dụ người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; người lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản việc lập di chúc, giả mạo, sửa chữa, hủy di chúc (khoản 1 Điều 621).
Không còn là vợ, chồng. Đã ly hôn bằng bản án, quyết định có hiệu lực trước thời điểm mở thừa kế thì không còn thuộc diện này. Trường hợp đang xin ly hôn mà chưa có bản án, quyết định có hiệu lực thì vẫn được thừa kế (Điều 655).
5. Người lập di chúc nên tính trước điều gì?
- Tính phần bắt buộc ngay khi lập di chúc. Nếu muốn để nhà cho một người con, cần biết trước vợ hoặc chồng và cha mẹ còn sống sẽ có quyền yêu cầu phần của họ, để bố trí tài sản khác tương ứng thay vì để người thừa kế phải chia nhỏ căn nhà.
- Cân nhắc tặng cho khi còn sống. Tài sản đã tặng cho hợp pháp không còn là di sản. Cách này có ưu, nhược điểm riêng về thuế, quyền kiểm soát tài sản; tôi đã phân tích tại bài tặng cho nhà đất cho con.
- Lập di chúc đúng hình thức. Di chúc sai hình thức có thể không có hiệu lực, khi đó toàn bộ di sản chia theo pháp luật. Xem bài di chúc viết tay có hợp pháp không.
Về phía người thừa kế, quyền yêu cầu chia di sản có thời hiệu: 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế (khoản 1 Điều 623). Chi tiết có tại bài hết thời hiệu chia thừa kế. Các việc tôi nhận trong lĩnh vực này được trình bày tại trang luật sư thừa kế.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc không để lại gì cho con thì con có được hưởng thừa kế không?
Tùy trường hợp. Con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật theo Điều 644 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13. Con đã thành niên và có khả năng lao động thì không được hưởng theo điều này.
Vợ hoặc chồng có bị truất quyền thừa kế bằng di chúc được không?
Di chúc có thể không cho vợ hoặc chồng hưởng di sản, nhưng theo Điều 644 Bộ luật Dân sự, vợ hoặc chồng vẫn được hưởng phần bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, trừ khi họ từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621.
Hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật được tính như thế nào?
Lấy di sản (sau khi tách phần tài sản của vợ hoặc chồng còn sống và trừ nghĩa vụ tài sản) chia đều cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất để ra một suất theo pháp luật, rồi nhân với hai phần ba.
Điều 644 có làm di chúc vô hiệu không?
Không. Di chúc vẫn có hiệu lực. Phần di sản dành cho người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc được trích ra trước, phần còn lại chia theo di chúc.
Cha mẹ già có được hưởng di sản khi con lập di chúc cho người khác không?
Có. Cha, mẹ của người để lại di sản thuộc diện được hưởng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật theo Điều 644 Bộ luật Dân sự, không phụ thuộc vào việc còn khả năng lao động hay không.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24 tháng 11 năm 2015 của Quốc hội: Điều 611, 620, 621, 623, 644, 651, 655 và 658.
- Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 ngày 19 tháng 6 năm 2014 của Quốc hội: Điều 66.
Cần tính trước phần thừa kế bắt buộc?
Anh chị gửi cho tôi thông tin về người thân trong gia đình và danh mục tài sản dự định để lại. Tôi tính phần của từng người theo Điều 644 và góp ý cách lập di chúc để hạn chế tranh chấp về sau.
Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có đất đai, thừa kế, hôn nhân gia đình và tố tụng. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo. Văn bản pháp luật và tên đơn vị hành chính có thể thay đổi; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.
