Điều khoản giải quyết tranh chấp thường nằm cuối hợp đồng và được chép lại từ hợp đồng cũ. Đến khi có tranh chấp, một câu viết thiếu tên trung tâm trọng tài có thể làm các bên mất vài tháng chỉ để xác định nơi nào có quyền giải quyết. Bài này nêu cách viết điều khoản trọng tài để dùng được.
Khi nào chọn trọng tài thay cho Tòa án
| Tiêu chí | Trọng tài thương mại | Tòa án |
|---|---|---|
| Số cấp giải quyết | Một lần, phán quyết chung thẩm (Điều 61) | Sơ thẩm, phúc thẩm; có thể giám đốc thẩm |
| Công khai | Không công khai, trừ khi các bên thỏa thuận khác | Xét xử công khai là nguyên tắc |
| Chọn người giải quyết | Các bên chọn trọng tài viên | Không được chọn thẩm phán |
| Thi hành ở nước ngoài | Theo Công ước New York 1958 tại các nước thành viên | Tùy hiệp định tương trợ tư pháp hoặc nguyên tắc có đi có lại |
| Chi phí ban đầu | Phí trọng tài thường cao hơn án phí | Án phí theo quy định của Nhà nước |
Trọng tài chỉ giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại, hoặc tranh chấp khác mà pháp luật cho phép (Điều 2). Tranh chấp thừa kế, hôn nhân gia đình không thuộc phạm vi này.
Sáu trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu
Điều 18 Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12 liệt kê:
- Tranh chấp không thuộc thẩm quyền của trọng tàiLĩnh vực không nằm trong Điều 2.
- Người ký không có thẩm quyềnNgười ký hợp đồng không phải người đại diện theo pháp luật và không được ủy quyền hợp lệ.
- Người ký không có năng lực hành vi dân sựTheo quy định của Bộ luật Dân sự.
- Hình thức không đúngThỏa thuận phải bằng văn bản; trao đổi qua thư điện tử, fax hoặc dẫn chiếu đến văn bản khác có điều khoản trọng tài cũng được coi là văn bản (Điều 16).
- Bị lừa dối, đe dọa, cưỡng épVà bên đó yêu cầu tuyên bố thỏa thuận vô hiệu.
- Vi phạm điều cấm của pháp luậtNội dung thỏa thuận trái điều cấm.
Thỏa thuận trọng tài độc lập với hợp đồng (Điều 19): hợp đồng bị vô hiệu, bị hủy hay chấm dứt không làm mất hiệu lực của thỏa thuận trọng tài.
Bốn lỗi viết thường gặp
Không ghi tên trung tâm
“Giải quyết tại trọng tài có thẩm quyền” không xác định được tổ chức nào. Khi đó các bên phải thỏa thuận lại; không thỏa thuận được thì theo yêu cầu của nguyên đơn (khoản 5 Điều 43).
Vừa Tòa án vừa trọng tài
“Trọng tài hoặc Tòa án” gây tranh cãi về thẩm quyền ngay từ bước thụ lý. Nên chọn một.
Ghi sai tên tổ chức
Tên trung tâm không tồn tại hoặc đã chấm dứt hoạt động có thể khiến thỏa thuận không thực hiện được theo Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP.
Thiếu ngôn ngữ, luật áp dụng
Với hợp đồng có đối tác nước ngoài, bỏ trống hai nội dung này nghĩa là để Hội đồng trọng tài quyết định thay.
Điều khoản mẫu và phần nên bổ sung
Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) công bố điều khoản mẫu, nội dung chính: mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại VIAC theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Anh chị nên lấy nguyên văn bản mới nhất từ trang của VIAC và bổ sung:
- Số lượng trọng tài viên: một hoặc ba.
- Địa điểm trọng tài: ví dụ Thành phố Hồ Chí Minh.
- Luật áp dụng cho hợp đồng.
- Ngôn ngữ trọng tài: tiếng Việt, tiếng Anh hoặc tiếng Trung, phù hợp với điều khoản ngôn ngữ của hợp đồng song ngữ.
Sau khi có phán quyết
Phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực từ ngày ban hành. Bên phải thi hành không tự nguyện thì bên được thi hành yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự thi hành (Điều 66). Một bên có quyền yêu cầu Tòa án hủy phán quyết trong các trường hợp tại Điều 68, ví dụ không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận vô hiệu. Thời hiệu khởi kiện tại trọng tài là 02 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ khi luật chuyên ngành quy định khác (Điều 33).
So sánh kỹ hơn cho trường hợp đối tác Trung Quốc tại bài tranh chấp hợp đồng với đối tác Trung Quốc: Tòa án hay Trọng tài; mức phạt đi kèm xem bài mức phạt vi phạm hợp đồng thương mại. Dịch vụ rà hợp đồng và đại diện tại trọng tài xem trang luật sư doanh nghiệp và luật sư tranh tụng.
Ví dụ: điều khoản thiếu tên trung tâm làm chậm nhiều tháng
Tình huống giả định để minh họa. Công ty X bán thiết bị trị giá 3 tỷ đồng cho Công ty Y, còn 900 triệu đồng chưa thanh toán. Hợp đồng ghi: “Tranh chấp được giải quyết tại trọng tài kinh tế có thẩm quyền tại Thành phố Hồ Chí Minh”. Không có tổ chức nào mang tên như vậy.
- Công ty X nộp đơn tại một trung tâm trọng tài; Công ty Y phản đối thẩm quyền vì hợp đồng không nêu tên trung tâm đó.
- Hai bên phải thỏa thuận lại tổ chức trọng tài. Bên đang nợ không có động lực hợp tác, nên việc trao đổi kéo dài.
- Trong lúc đó thời hiệu 02 năm vẫn tiếp tục tính.
Nếu hợp đồng ghi đúng tên một trung tâm trọng tài và quy tắc tố tụng của trung tâm đó, Công ty X nộp đơn được ngay và Công ty Y không còn căn cứ phản đối thẩm quyền theo hướng này.
Bảng kiểm trước khi ký
| Nội dung | Câu hỏi cần trả lời |
|---|---|
| Tổ chức trọng tài | Tên đầy đủ đã đúng với tên đăng ký của trung tâm chưa? |
| Quy tắc tố tụng | Có ghi áp dụng Quy tắc tố tụng trọng tài của chính trung tâm đó không? |
| Phạm vi tranh chấp | Có bao gồm tranh chấp “phát sinh từ hoặc liên quan đến” hợp đồng, kể cả phụ lục? |
| Số trọng tài viên | Một hay ba? Vụ giá trị nhỏ dùng một trọng tài viên sẽ giảm chi phí. |
| Địa điểm | Thành phố nào? Địa điểm ảnh hưởng đến Tòa án hỗ trợ và giám sát. |
| Ngôn ngữ | Có thống nhất với ngôn ngữ ưu tiên của hợp đồng không? |
| Luật áp dụng | Pháp luật nước nào điều chỉnh nội dung hợp đồng? |
| Người ký | Người ký hợp đồng có thẩm quyền hoặc có ủy quyền hợp lệ không? |
Chi phí và thời gian: nên ước lượng thế nào
Phí trọng tài do từng trung tâm công bố theo biểu phí, tính trên giá trị tranh chấp và số trọng tài viên. Trước khi chọn trọng tài, doanh nghiệp nên tra biểu phí hiện hành của trung tâm dự định chọn và so với mức án phí của Tòa án cho cùng giá trị tranh chấp. Với hợp đồng giá trị nhỏ, phí trọng tài có thể chiếm tỷ lệ đáng kể so với số tiền đòi được; với hợp đồng lớn hoặc cần giữ kín thông tin, trọng tài thường là lựa chọn hợp lý hơn.
Về thời gian, trọng tài không có cấp phúc thẩm nên quy trình thường gọn hơn. Tuy vậy, bên thua vẫn có thể yêu cầu Tòa án hủy phán quyết, và việc thi hành vẫn qua cơ quan thi hành án dân sự, nên doanh nghiệp không nên kỳ vọng có tiền ngay khi có phán quyết.
Bốn nhầm lẫn hay gặp
- “Có điều khoản trọng tài thì vẫn kiện ra Tòa án được”Khi thỏa thuận trọng tài hợp lệ, Tòa án từ chối thụ lý. Muốn ra Tòa án, hai bên phải cùng thỏa thuận bỏ điều khoản trọng tài.
- “Trọng tài chỉ dành cho hợp đồng quốc tế”Hợp đồng giữa hai doanh nghiệp trong nước vẫn chọn trọng tài được, nếu tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại.
- “Hợp đồng vô hiệu thì điều khoản trọng tài cũng vô hiệu”Thỏa thuận trọng tài độc lập với hợp đồng; Hội đồng trọng tài vẫn có thẩm quyền xem xét hậu quả của hợp đồng vô hiệu.
- “Phụ lục ký sau tự động theo điều khoản trọng tài”Nên ghi rõ trong phụ lục rằng tranh chấp từ phụ lục được giải quyết theo điều khoản trọng tài của hợp đồng chính.
Luật sư làm gì trong việc này
- Trước khi ký: soạn hoặc rà điều khoản giải quyết tranh chấp, đối chiếu với điều khoản ngôn ngữ, luật áp dụng, phạt và bồi thường.
- Khi có tranh chấp: đánh giá hiệu lực của thỏa thuận trọng tài, thời hiệu, chứng cứ; soạn đơn khởi kiện hoặc bản tự bảo vệ; tham gia phiên họp giải quyết tranh chấp.
- Sau phán quyết: yêu cầu thi hành án, hoặc làm việc với Tòa án khi có yêu cầu hủy phán quyết.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng đã ký không có điều khoản trọng tài thì có đưa ra trọng tài được không?
Được, nếu sau khi phát sinh tranh chấp các bên lập thỏa thuận trọng tài bằng văn bản. Điều 5 Luật Trọng tài thương mại cho phép thỏa thuận trọng tài được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp.
Đã có điều khoản trọng tài mà một bên vẫn kiện ra Tòa án thì sao?
Tòa án phải từ chối thụ lý, trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được (Điều 6 Luật Trọng tài thương mại).
Phán quyết trọng tài có kháng cáo được không?
Không. Phán quyết trọng tài là chung thẩm. Một bên chỉ có thể yêu cầu Tòa án hủy phán quyết theo các căn cứ hạn chế tại Điều 68, trong thời hạn luật định.
Phán quyết trọng tài Việt Nam có thi hành được ở Trung Quốc không?
Việt Nam và Trung Quốc đều là thành viên Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài, nên có cơ chế yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Trung Quốc theo thủ tục của nước này.
Hợp đồng giá trị nhỏ có nên chọn trọng tài không?
Cần so phí trọng tài theo biểu phí của trung tâm với án phí Tòa án cho cùng giá trị tranh chấp. Với hợp đồng nhỏ, phí trọng tài có thể chiếm tỷ lệ lớn; khi đó Tòa án hoặc hòa giải thương mại có thể phù hợp hơn.
Một bên không tham gia thì trọng tài có giải quyết được không?
Được. Khi bị đơn đã được thông báo hợp lệ mà vắng mặt không có lý do chính đáng, Hội đồng trọng tài vẫn tiếp tục giải quyết căn cứ vào tài liệu, chứng cứ hiện có theo Luật Trọng tài thương mại và quy tắc của trung tâm.
Căn cứ pháp lý
- Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12 ngày 17/6/2010 của Quốc hội: Điều 2, 5, 6, 16, 18, 19, 33, 43, 61, 66, 68.
- Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP ngày 20/3/2014 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định Luật Trọng tài thương mại.
- Công ước New York năm 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài.
Cần rà điều khoản giải quyết tranh chấp?
Gửi bản dự thảo hợp đồng qua Zalo; luật sư đọc điều khoản trọng tài, luật áp dụng, ngôn ngữ và góp ý trước khi doanh nghiệp ký.
Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có đất đai, thừa kế, hôn nhân gia đình và tố tụng. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
Nội dung mang tính tham khảo. Văn bản pháp luật và tên đơn vị hành chính có thể thay đổi; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.
