Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Công ty Luật TNHH Duy Minh
ĐOÀN LUẬT SƯ TP. HỒ CHÍ MINH
CÔNG TY LUẬT TNHH DUY MINH

Trách nhiệm pháp lý là gì? Các loại trách nhiệm pháp lý và ví dụ

Trách nhiệm pháp lý là gì: hình sự, hành chính, dân sự, kỷ luật – Luật sư Bùi Khắc Long
NỘI DUNG

Trách nhiệm pháp lý là gì? Trách nhiệm pháp lý là hậu quả bất lợi mà cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật phải gánh chịu, do cơ quan hoặc người có thẩm quyền áp dụng theo trình tự, thủ tục luật định. Pháp luật Việt Nam không có một điều định nghĩa chung; nội dung khái niệm được xác định qua từng ngành luật: Bộ luật Hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động và Luật Cán bộ, công chức.

Tóm tắt nhanh

  • Cơ sở của trách nhiệm pháp lý là vi phạm pháp luật: hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm thực hiện.
  • Bốn loại chính: hình sự, hành chính, dân sự, kỷ luật; ngoài ra có trách nhiệm vật chất của người lao động.
  • Chỉ người phạm một tội được Bộ luật Hình sự quy định mới chịu trách nhiệm hình sự (Điều 2); hình phạt do Tòa án quyết định (Điều 30).
  • Tuổi chịu trách nhiệm hình sự và hành chính đều bắt đầu từ đủ 14 tuổi trong một số trường hợp, đủ 16 tuổi với mọi trường hợp.

1. Trách nhiệm pháp lý là gì?

Trong khoa học pháp lý, trách nhiệm pháp lý được hiểu là việc Nhà nước, thông qua cơ quan hoặc người có thẩm quyền, buộc chủ thể vi phạm pháp luật gánh chịu hậu quả bất lợi tương ứng với hành vi vi phạm. Mục đích không chỉ là trừng phạt mà còn để khôi phục trật tự, bù đắp thiệt hại và phòng ngừa vi phạm.

LoạiCơ sởAi áp dụngChế tài chính
Hình sựTội phạm (Điều 8 Bộ luật Hình sự)Tòa ánHình phạt
Hành chínhVi phạm hành chính (khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính)Người có thẩm quyền xử phạtCảnh cáo, phạt tiền và hình thức khác
Dân sựVi phạm nghĩa vụ, gây thiệt hại (Điều 351, 584 Bộ luật Dân sự)Các bên tự thực hiện hoặc Tòa án buộcBồi thường, phạt vi phạm
Kỷ luậtVi phạm kỷ luật lao động, công vụNgười sử dụng lao động, cơ quan quản lýKhiển trách đến sa thải, buộc thôi việc

Nền tảng xem bài pháp luật là gì và quy phạm pháp luật là gì.

2. Đặc điểm của trách nhiệm pháp lý

  • Chỉ phát sinh khi có vi phạm pháp luật. Không có hành vi vi phạm thì không có trách nhiệm pháp lý; Bộ luật Hình sự nêu rõ chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự (khoản 1 Điều 2).
  • Do Nhà nước áp dụng và bảo đảm bằng cưỡng chế. Hình phạt do Tòa án quyết định (Điều 30 Bộ luật Hình sự); xử phạt hành chính do người có thẩm quyền áp dụng (khoản 2 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính).
  • Là hậu quả bất lợi: tước bỏ, hạn chế quyền, lợi ích hoặc buộc thực hiện nghĩa vụ như bồi thường.
  • Theo trình tự, thủ tục luật định; trong xử phạt hành chính, người có thẩm quyền phải chứng minh vi phạm (điểm đ khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính).

3. Cơ sở truy cứu: vi phạm pháp luật

Lý luận pháp luật phân tích vi phạm pháp luật qua bốn yếu tố cấu thành:

Yếu tốNội dungVí dụ quy định
Mặt khách quanHành vi trái pháp luật (hành động hoặc không hành động), hậu quả, quan hệ nhân quảKhông thực hiện nghĩa vụ đúng hạn là vi phạm nghĩa vụ (khoản 1 Điều 351 Bộ luật Dân sự)
Mặt chủ quanLỗi cố ý hoặc vô ý, động cơ, mục đíchTội phạm do cố ý hoặc vô ý (Điều 8 Bộ luật Hình sự); vi phạm hành chính là hành vi có lỗi (khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính)
Chủ thểCá nhân, tổ chức có năng lực trách nhiệm pháp lýTuổi, khả năng nhận thức và điều khiển hành vi (mục 8)
Khách thểQuan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ bị xâm hạiTính mạng, sức khỏe, tài sản, trật tự quản lý nhà nước…

Riêng trong dân sự, khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự không đặt điều kiện lỗi; người gây thiệt hại chỉ được loại trừ khi bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi bên bị thiệt hại (khoản 2 Điều 584).

Ảnh minh họa bàn làm việc với sổ tay, đồng hồ cát và cân công lý – trách nhiệm pháp lý
Ảnh minh họa. Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự (khoản 1 Điều 2 Bộ luật Hình sự).

4. Trách nhiệm hình sự

Đây là loại trách nhiệm nghiêm khắc nhất. Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý; hành vi có dấu hiệu tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm không đáng kể thì không phải là tội phạm (Điều 8 Bộ luật Hình sự, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025).

  • Chủ thể: người phạm tội và pháp nhân thương mại phạm một tội được quy định tại Điều 76 (Điều 2); xem pháp nhân là gì.
  • Bốn loại tội phạm theo mức cao nhất của khung hình phạt: ít nghiêm trọng (đến 03 năm tù), nghiêm trọng (trên 03 đến 07 năm), rất nghiêm trọng (trên 07 đến 15 năm), đặc biệt nghiêm trọng (trên 15 đến 20 năm, chung thân hoặc tử hình) (Điều 9).
  • Hậu quả: hình phạt do Tòa án quyết định, nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội (Điều 30); người bị kết án có án tích (xem tiền án, tiền sự là gì).

Người bị buộc tội có quyền nhờ người bào chữa; xem luật sư hình sự là gì.

5. Trách nhiệm hành chính

Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và phải bị xử phạt vi phạm hành chính (khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 63/VBHN-VPQH ngày 15/8/2025). Trách nhiệm hành chính gồm:

  • Xử phạt vi phạm hành chính với 05 hình thức: cảnh cáo; phạt tiền; tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn; tịch thu tang vật, phương tiện; trục xuất. Cảnh cáo và phạt tiền chỉ là hình thức xử phạt chính (khoản 1, khoản 2 Điều 21).
  • Biện pháp xử lý hành chính với cá nhân vi phạm về an ninh, trật tự, an toàn xã hội mà chưa đến mức tội phạm: giáo dục tại xã, phường, đặc khu; đưa vào trường giáo dưỡng; cơ sở giáo dục bắt buộc; cơ sở cai nghiện bắt buộc (khoản 3 Điều 2).

Nguyên tắc: một hành vi vi phạm hành chính chỉ bị xử phạt một lần; nhiều hành vi thì bị xử phạt từng hành vi; mức phạt tiền đối với tổ chức bằng 02 lần cá nhân (điểm d, e khoản 1 Điều 3). Tình tiết giảm nhẹ khi bị xử phạt xem bài tình tiết giảm nhẹ trong xử phạt hành chính.

6. Trách nhiệm dân sự

Trách nhiệm dân sự chủ yếu nhằm bù đắp thiệt hại cho bên bị xâm phạm, phát sinh từ hai nguồn:

  • Vi phạm nghĩa vụ (thường là nghĩa vụ hợp đồng): bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng thời hạn, không đầy đủ hoặc không đúng nội dung thì phải chịu trách nhiệm dân sự với bên có quyền (khoản 1 Điều 351 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13); có thiệt hại thì phải bồi thường toàn bộ, trừ thỏa thuận hoặc luật khác (Điều 360). Hợp đồng còn có thể quy định phạt vi phạm (xem mức phạt vi phạm hợp đồng thương mại).
  • Gây thiệt hại ngoài hợp đồng: người xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường (khoản 1 Điều 584).

Khác với hình sự và hành chính, các bên có thể thỏa thuận mức bồi thường, hình thức bồi thường bằng tiền, hiện vật hoặc thực hiện một công việc (khoản 1 Điều 585). Người không có lỗi hoặc có lỗi vô ý mà thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế có thể được giảm mức bồi thường; bên bị thiệt hại có lỗi thì không được bồi thường phần do lỗi của mình (khoản 2, khoản 4 Điều 585). Cách tính bồi thường khi bị xâm phạm sức khỏe, tính mạng xem bài bồi thường thiệt hại sức khỏe, tính mạng.

Trách nhiệm pháp lý là gì: cơ sở là vi phạm pháp luật, bốn loại trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự, kỷ luật, tuổi chịu trách nhiệm và thời hiệu
Bốn điểm cần nắm về trách nhiệm pháp lý.

7. Trách nhiệm kỷ luật và trách nhiệm vật chất

Với người lao động: kỷ luật lao động là những quy định về việc tuân theo thời gian, công nghệ và điều hành sản xuất, kinh doanh do người sử dụng lao động ban hành trong nội quy lao động và do pháp luật quy định (Điều 117 Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14). Có 04 hình thức xử lý: khiển trách; kéo dài thời hạn nâng lương không quá 06 tháng; cách chức; sa thải (Điều 124).

Trách nhiệm vật chất là nghĩa vụ bồi thường của người lao động làm hư hỏng, làm mất dụng cụ, thiết bị, tài sản của người sử dụng lao động. Nếu gây thiệt hại không nghiêm trọng do sơ suất với giá trị không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng, người lao động bồi thường nhiều nhất 03 tháng tiền lương và bị khấu trừ hằng tháng vào lương (khoản 1 Điều 129); thiệt hại do thiên tai, hỏa hoạn, sự kiện khách quan không thể khắc phục thì không phải bồi thường (khoản 2 Điều 129).

Với cán bộ, công chức: Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 ngày 24/6/2025 (hiệu lực từ 01/7/2025) quy định cán bộ chịu một trong các hình thức khiển trách, cảnh cáo, cách chức, bãi nhiệm (Điều 35); công chức chịu khiển trách, cảnh cáo, cách chức (với công chức lãnh đạo, quản lý), buộc thôi việc (Điều 36). Công chức bị Tòa án kết án phạt tù mà không được hưởng án treo hoặc bị kết án về tội phạm tham nhũng thì đương nhiên bị buộc thôi việc (khoản 2 Điều 36).

Ảnh minh họa đồng hồ cát cạnh cuốn sổ mở
Ảnh minh họa. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là 05, 10, 15 hoặc 20 năm tùy loại tội phạm (khoản 2 Điều 27 Bộ luật Hình sự).

8. Tuổi chịu trách nhiệm, trường hợp loại trừ và thời hiệu

LoạiTuổi chịu trách nhiệmThời hiệu
Hình sựĐủ 16 tuổi: mọi tội phạm, trừ quy định khác; 14 đến dưới 16 tuổi: tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng tại các điều được liệt kê (Điều 12)05, 10, 15, 20 năm theo loại tội, tính từ ngày tội phạm được thực hiện (Điều 27)
Hành chínhTừ đủ 14 đến dưới 16 tuổi: vi phạm do cố ý; đủ 16 tuổi: mọi vi phạm (điểm a khoản 1 Điều 5)01 năm; 02 năm với một số lĩnh vực như đất đai, xây dựng, môi trường (điểm a khoản 1 Điều 6)
Dân sự (bồi thường ngoài hợp đồng)Đủ 18 tuổi tự bồi thường; 15 đến dưới 18 tuổi bồi thường bằng tài sản của mình, thiếu thì cha mẹ bù; dưới 15 tuổi cha mẹ bồi thường (Điều 586)Khởi kiện trong 03 năm kể từ ngày biết hoặc phải biết quyền bị xâm phạm (Điều 588)
Kỷ luật cán bộ, công chức—05 năm (khiển trách), 10 năm (hình thức khác); một số hành vi không áp dụng thời hiệu (Điều 37 Luật Cán bộ, công chức)

Trường hợp loại trừ: sự kiện bất ngờ, không có năng lực trách nhiệm hình sự, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết thì không phải chịu trách nhiệm hình sự; vượt quá giới hạn thì vẫn phải chịu (Điều 20 đến Điều 23 Bộ luật Hình sự). Luật Xử lý vi phạm hành chính bổ sung sự kiện bất khả kháng và người chưa đủ tuổi bị xử phạt (Điều 11). Trong dân sự, bất khả kháng hoặc lỗi hoàn toàn của phía bên kia là căn cứ loại trừ (khoản 2, 3 Điều 351; khoản 2 Điều 584).

Miễn trách nhiệm hình sự khác loại trừ: người đã phạm tội được miễn khi chính sách, pháp luật thay đổi, có đại xá, hoặc thuộc trường hợp “có thể được miễn” như tự thú, lập công lớn, hòa giải (Điều 29). Thời hiệu truy cứu chi tiết xem bài thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; độ tuổi xem độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự; vị trí của khái niệm này trong nhà nước pháp quyền xem nhà nước pháp quyền là gì.

Căn cứ pháp lý

  • Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025 của Văn phòng Quốc hội: Điều 2, 8, 9, 12, 20, 21, 22, 23, 27, 29, 30.
  • Luật Xử lý vi phạm hành chính số 15/2012/QH13, hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 63/VBHN-VPQH ngày 15/8/2025 của Văn phòng Quốc hội: Điều 2, 3, 5, 6, 11, 21.
  • Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015 của Quốc hội: Điều 351, 360, 584, 585, 586, 588.
  • Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 ngày 20/11/2019 của Quốc hội: Điều 117, 124, 129.
  • Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội: Điều 35, 36, 37.

Câu hỏi thường gặp

Trách nhiệm pháp lý là gì?

Là hậu quả bất lợi mà chủ thể vi phạm pháp luật phải gánh chịu, do cơ quan hoặc người có thẩm quyền áp dụng theo trình tự, thủ tục luật định, như hình phạt, phạt tiền, bồi thường, kỷ luật.

Có mấy loại trách nhiệm pháp lý?

Bốn loại chính: trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự và kỷ luật; ngoài ra có trách nhiệm vật chất của người lao động theo Điều 129 Bộ luật Lao động.

Cơ sở để truy cứu trách nhiệm pháp lý là gì?

Là vi phạm pháp luật: hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm thực hiện, xâm hại quan hệ được pháp luật bảo vệ.

Một hành vi có thể phải chịu nhiều loại trách nhiệm pháp lý không?

Có. Ví dụ công chức phạm tội bị phạt tù không hưởng án treo vừa chịu trách nhiệm hình sự, vừa đương nhiên bị buộc thôi việc (khoản 2 Điều 36 Luật Cán bộ, công chức), vừa phải bồi thường thiệt hại nếu gây ra.

Người chưa đủ 18 tuổi có phải chịu trách nhiệm pháp lý không?

Có, trong giới hạn luật định: từ đủ 14 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự) và bị xử phạt hành chính về vi phạm do cố ý (điểm a khoản 1 Điều 5 Luật Xử lý vi phạm hành chính).

Khi nào không phải chịu trách nhiệm pháp lý?

Khi thuộc sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, không có năng lực trách nhiệm, chưa đủ tuổi hoặc đã hết thời hiệu (Điều 20–23, 27 Bộ luật Hình sự; Điều 6, 11 Luật Xử lý vi phạm hành chính).

Trách nhiệm hình sự và trách nhiệm hành chính khác nhau thế nào?

Trách nhiệm hình sự áp dụng với tội phạm, do Tòa án quyết định; trách nhiệm hành chính áp dụng với vi phạm chưa đến mức tội phạm, do người có thẩm quyền xử phạt quyết định.

Bài liên quan: vi phạm pháp luật là gì.

Đang bị xử phạt, kỷ luật hay bị yêu cầu bồi thường?

Luật sư tư vấn xác định trách nhiệm pháp lý, đánh giá căn cứ xử phạt, kỷ luật, bồi thường; bào chữa trong vụ án hình sự và đại diện khiếu nại, khởi kiện. Trao đổi ban đầu qua điện thoại hoặc Zalo, không tính phí; có thể hẹn tại trụ sở ở Số 35 đường Dương Văn An, phường Bình Trưng, TP. Hồ Chí Minh. Xem dịch vụ luật sư riêng và báo phí dịch vụ.

Luật sư Bùi Khắc Long

Luật sư Bùi Khắc Long – Giám đốc Công ty Luật TNHH Duy Minh, Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh; hơn 15 năm công tác pháp luật, trong đó có tranh tụng tại Tòa án các cấp. Trụ sở: 35 Dương Văn An, phường Bình Trưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Hotline 0931 222 515. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →

Nội dung mang tính tham khảo theo các văn bản ở mục Căn cứ pháp lý; vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.

BÀI VIẾT LIÊN QUAN

Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Vi phạm pháp luật là gì? Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Không có điều luật nào định nghĩa chung khái niệm này; mỗi ngành […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Quan hệ pháp luật là gì? Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội được quy phạm pháp luật điều chỉnh, trong đó các bên tham gia có quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể, được Nhà nước bảo đảm thực hiện. Mua bán một chiếc xe, ký hợp đồng lao động, kết […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Chiếm hữu là gì? Theo Điều 179 Bộ luật Dân sự 2015, chiếm hữu là việc chủ thể nắm giữ, chi phối tài sản một cách trực tiếp hoặc gián tiếp như chủ thể có quyền đối với tài sản. Người chiếm hữu có thể là chủ sở hữu hoặc người thuê, người giữ hộ, […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Nhà nước pháp quyền là gì? Hiểu ngắn gọn, nhà nước pháp quyền là nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng pháp luật, trong đó chính quyền lực nhà nước cũng bị ràng buộc bởi pháp luật và quyền con người được bảo […]
Logo Luật sư Khắc Long – Công ty Luật TNHH Duy Minh
Hợp đồng giả cách là gì? Đây là cách gọi phổ biến của hợp đồng được ký “cho có”, để che giấu một thỏa thuận khác hoặc để né nghĩa vụ với người khác. Bộ luật Dân sự năm 2015 gọi đó là giao dịch dân sự giả tạo: giao dịch giả tạo vô hiệu, […]