Phiên tòa xét xử hình sự là phiên họp công khai của Tòa án, nơi Hội đồng xét xử xem xét chứng cứ, nghe các bên tranh luận và ra bản án hoặc quyết định về vụ án, trong đó có việc bị cáo có bị kết tội hay không. Phiên tòa diễn ra theo trình tự: thủ tục bắt đầu, xét hỏi, tranh luận, nghị án và tuyên án. Người tham dự phải chấp hành nội quy phòng xử án và các quy định về ghi âm, ghi hình do Chủ tọa phiên tòa điều hành.
Tóm tắt nhanh
- Phiên tòa gồm năm phần: bắt đầu, xét hỏi, tranh luận, nghị án, tuyên án.
- Bị cáo được coi là chưa có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực.
- Ghi âm, ghi hình tại phòng xử án phải theo sự điều hành của Chủ tọa.
- Gây rối tại phiên tòa có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự.
- Người tham gia tố tụng nên trao đổi với luật sư trước ngày xét xử.
1. Phiên tòa xét xử là gì và có vai trò thế nào trong tố tụng hình sự
Phiên tòa xét xử là hoạt động của Tòa án nhân danh Nhà nước để xem xét chứng cứ, nghe tranh tụng và ra bản án hoặc quyết định. Kết quả có thể là kết tội và quyết định hình phạt, hoặc tuyên bị cáo không có tội, tùy chứng cứ được kiểm tra tại phiên tòa.
Phiên tòa là giai đoạn trung tâm của tố tụng hình sự. Theo Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (đã được sửa đổi, bổ sung), người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Việc xét xử công khai và tranh tụng giúp các bên được trình bày chứng cứ, lập luận trước Hội đồng xét xử. Trước khi mở phiên tòa, Tòa án ban hành quyết định đưa vụ án ra xét xử và triệu tập những người cần có mặt.
2. Quy trình diễn ra một phiên tòa xét xử hình sự sơ thẩm
Trình tự tại phiên tòa sơ thẩm được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự. Mỗi phần có mục đích riêng và được Chủ tọa phiên tòa điều khiển.
2.1. Thủ tục bắt đầu phiên tòa
Thư ký phiên tòa báo cáo số người được triệu tập có mặt, vắng mặt và phổ biến nội quy. Hội đồng xét xử kiểm tra căn cước của bị cáo, giải thích quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng, đồng thời giải quyết các đề nghị như thay đổi người tiến hành tố tụng hoặc hoãn phiên tòa.
Khi có người vắng mặt, Hội đồng xét xử xem xét có tiếp tục xét xử hay hoãn. Nội dung này được phân tích riêng tại bài về hoãn phiên tòa hình sự.
2.2. Xét hỏi tại phiên tòa
Kiểm sát viên công bố bản cáo trạng, nêu hành vi bị truy tố và tội danh. Sau đó Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, người bào chữa và những người tham gia tố tụng đặt câu hỏi để làm rõ các tình tiết, đối chiếu lời khai với chứng cứ trong hồ sơ.
2.3. Tranh luận giữa Kiểm sát viên và người bào chữa
Kiểm sát viên trình bày luận tội và đề nghị áp dụng điều luật, hình phạt. Bị cáo, người bào chữa, bị hại và các bên liên quan trình bày ý kiến, đối đáp dựa trên chứng cứ. Bị cáo có quyền nói lời sau cùng trước khi Hội đồng xét xử nghị án.
2.4. Nghị án và tuyên án
Hội đồng xét xử nghị án kín trong phòng riêng và quyết định theo chứng cứ đã được kiểm tra tại phiên tòa. Bản án được tuyên công khai, nêu việc bị cáo có tội hay không, hình phạt, trách nhiệm bồi thường và các quyết định khác. Chi tiết văn bản này có trong bài về bản án hình sự.
| Phần của phiên tòa | Nội dung chính | Căn cứ |
|---|---|---|
| Thủ tục bắt đầu | Kiểm tra người tham gia, giải thích quyền, nghĩa vụ | Bộ luật Tố tụng hình sự, phần xét xử sơ thẩm |
| Xét hỏi | Công bố cáo trạng, hỏi để làm rõ tình tiết | Bộ luật Tố tụng hình sự, phần xét xử sơ thẩm |
| Tranh luận | Luận tội, bào chữa, đối đáp, lời nói sau cùng | Điều 16 Bộ luật Tố tụng hình sự về quyền bào chữa |
| Nghị án, tuyên án | Nghị án kín, tuyên án công khai | Bộ luật Tố tụng hình sự, phần xét xử sơ thẩm |
3. Sơ thẩm, phúc thẩm và hiệu lực của bản án
Xét xử sơ thẩm là lần xét xử đầu tiên, do Tòa án nhân dân khu vực hoặc Tòa án nhân dân cấp tỉnh thực hiện tùy thẩm quyền theo mô hình tổ chức Tòa án từ 01/7/2025. Xét xử phúc thẩm diễn ra khi có kháng cáo hoặc kháng nghị đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực; Tòa án có thể giữ nguyên, sửa hoặc hủy bản án.
Người có quyền kháng cáo được xác định tại Điều 331 Bộ luật Tố tụng hình sự, còn thời hạn kháng cáo được quy định tại Điều 333 Bộ luật Tố tụng hình sự. Bạn cần đối chiếu các điều luật này để xác định thời hạn cụ thể. Cách viết đơn xem tại hướng dẫn mẫu đơn kháng cáo hình sự.
Mốc thời hạn cần nhớ
- Thời hạn kháng cáo bản án, quyết định sơ thẩm: theo Điều 333 Bộ luật Tố tụng hình sự.
- Người có quyền kháng cáo: theo Điều 331 Bộ luật Tố tụng hình sự.
4. Nội quy phiên tòa hình sự: những điều người dự khán cần tuân thủ
Bất kỳ ai vào phòng xử án, dù là bị cáo, bị hại, người làm chứng hay người nhà dự khán, đều phải chấp hành nội quy và sự điều hành của Chủ tọa. Nội quy cụ thể được Tòa án niêm yết, nên bạn nên đọc trước khi vào phòng xử án.
- Ăn mặc lịch sự, nghiêm túc.
- Đứng dậy khi Hội đồng xét xử vào phòng xử án và khi tuyên án.
- Chỉ phát biểu khi được Chủ tọa cho phép.
- Giữ trật tự, không nói chuyện riêng, không tỏ thái độ tán thưởng hay phản đối.
- Để điện thoại ở chế độ im lặng, không dùng khi chưa được phép.
Việc trẻ em có được vào phòng xử án hay không phụ thuộc vào quy định và hướng dẫn của Tòa án nơi xét xử, trừ trường hợp được triệu tập. Bạn nên hỏi bộ phận có thẩm quyền của Tòa án trước ngày xét xử.
Rủi ro cần tránh
- Quay phim, chụp ảnh hoặc phát trực tiếp khi chưa được Chủ tọa cho phép.
- Có lời nói, hành vi xúc phạm người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng.
- Phản ứng bằng cảm xúc thay vì trình bày qua người bào chữa.
Hành vi vi phạm nội quy có thể bị nhắc nhở, buộc rời phòng xử án hoặc bị xử lý hành chính theo quy định hiện hành. Nếu hành vi gây rối nghiêm trọng, người vi phạm có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 318 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 và Luật số 86/2025/QH15 (tội gây rối trật tự công cộng), tùy tính chất, mức độ. Mức xử phạt cụ thể cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
5. Hình ảnh phiên tòa xét xử: ghi âm, ghi hình và bảo vệ quyền cá nhân
Việc ghi âm, ghi hình, chụp ảnh tại phiên tòa chịu sự điều hành của Chủ tọa. Nhà báo tác nghiệp, luật sư hay người dự khán đều cần xin phép và chỉ làm trong phạm vi được cho phép. Phát trực tiếp hoặc đăng tải hình ảnh khi chưa được phép có thể bị lập biên bản và xử lý theo quy định.
Hình ảnh của bị cáo, bị hại, người làm chứng và người liên quan là thông tin cá nhân cần được tôn trọng. Đặc biệt, không được để lộ hình ảnh hay thông tin nhận diện người dưới 18 tuổi. Bị cáo vẫn được hưởng nguyên tắc suy đoán vô tội theo Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự, nên việc đăng hình kèm lời nhận xét quy chụp có thể gây hậu quả pháp lý cho người đăng.
Lưu ý từ thực tiễn
Với phiên tòa xử kín, bạn không nên ghi hình, và ngay cả phiên công khai, việc ghi hình vẫn phải theo sự cho phép của Chủ tọa. Khi chưa chắc, bạn nên hỏi trước thay vì tự quyết định bấm máy.
6. Quyền của người tham gia và vai trò của luật sư tại phiên tòa
Bị cáo, bị hại và những người tham gia tố tụng khác có quyền trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, đặt câu hỏi và đề nghị theo quy định. Bị hại có quyền và nghĩa vụ theo Điều 62 Bộ luật Tố tụng hình sự, xem thêm bài về người bị hại trong vụ án hình sự.
Quyền bạn cần biết
- Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa – Điều 16 Bộ luật Tố tụng hình sự.
- Người bào chữa có quyền, nghĩa vụ theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự; điều kiện tham gia theo Điều 72.
Luật sư giúp bị cáo hiểu nội dung cáo buộc, chuẩn bị lập luận, thực hiện quyền tranh tụng và theo dõi việc tuân thủ thủ tục. Luật sư không hứa hẹn trước kết quả vụ án. Nếu bạn hoặc người thân sắp ra tòa, nên trao đổi với luật sư bào chữa hình sự để được đánh giá hồ sơ và chuẩn bị cho phiên tòa xét xử.
7. Câu hỏi thường gặp về phiên tòa xét xử
Phiên tòa xét xử có bắt buộc công khai không?
Nguyên tắc là xét xử công khai. Tòa án có thể xét xử kín trong một số trường hợp luật định, chẳng hạn để giữ bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục hoặc bảo vệ người dưới 18 tuổi, người bị hại. Bạn nên đối chiếu quy định cụ thể và thông báo của Tòa án.
Có được quay phim, chụp ảnh trong phòng xử án không?
Chỉ được thực hiện khi có sự cho phép của Chủ tọa phiên tòa và trong phạm vi được cho phép. Phát trực tiếp hoặc đăng tải khi chưa được phép có thể bị xử lý. Với phiên tòa xử kín, bạn không nên ghi hình.
Người nhà bị cáo có được vào dự khán không?
Về nguyên tắc, người dân có thể dự khán phiên tòa công khai nếu tuân thủ nội quy và còn chỗ. Bạn nên đến sớm, ăn mặc nghiêm túc, chấp hành hướng dẫn của lực lượng bảo vệ và không có hành vi cản trở phiên tòa.
Gây rối tại phiên tòa bị xử lý thế nào?
Người vi phạm có thể bị nhắc nhở, buộc rời phòng xử án hoặc bị xử lý hành chính. Hành vi nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 318 Bộ luật Hình sự. Mức xử lý cụ thể tùy hành vi và cần đối chiếu quy định hiện hành.
Vắng mặt tại phiên tòa thì sao?
Tòa án sẽ xem xét sự vắng mặt có lý do hay không, có ảnh hưởng đến việc xét xử không để quyết định hoãn hoặc tiếp tục. Nếu có lý do chính đáng, bạn nên báo sớm cho Tòa án. Xem thêm về đơn xin xét xử vắng mặt.
Không đồng ý với bản án sơ thẩm thì làm gì?
Người có quyền kháng cáo có thể làm đơn kháng cáo trong thời hạn luật định theo Điều 331 và Điều 333 Bộ luật Tố tụng hình sự. Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực khi đã có kháng cáo, kháng nghị hợp lệ. Bạn nên trao đổi với luật sư để xác định căn cứ kháng cáo.
Bài viết cùng chủ đề
- Xét xử vụ án hình sự và những quy định quan trọng cần biết
- Biên bản phiên tòa hình sự sơ thẩm và những quy định cần biết
- Chủ thể của tội phạm là gì và những điều kiện bắt buộc cần biết
- Cấu thành tội phạm là gì và 4 yếu tố bắt buộc phải có
Tư vấn và chịu trách nhiệm chuyên môn
Nội dung được biên soạn dưới sự chịu trách nhiệm chuyên môn của Luật sư Bùi Khắc Long — Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh. Luật sư thuộc Công ty Luật TNHH Duy Minh. Hơn 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực pháp luật hình sự; nguyên công tác tại Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Long An.
Mỗi vụ việc hình sự có tình tiết riêng. Khi đã nhận giấy triệu tập, quyết định khởi tố, hoặc người thân bị tạm giữ, tạm giam, nên trao đổi trực tiếp với luật sư để được đánh giá hồ sơ và định hướng bảo vệ quyền lợi đúng pháp luật. Hotline: 0931 222 515.
Nội dung được rà soát theo quy định pháp luật có hiệu lực tại ngày 17/10/2026.
*Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý cho từng vụ việc cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi theo thời gian; Quý bạn đọc vui lòng đối chiếu văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm áp dụng hoặc liên hệ Luật sư để được hướng dẫn chính xác cho trường hợp của mình.
Nếu tình huống thực tế của anh chị phức tạp hơn nội dung trình bày ở trên, có thể tham khảo thêm phạm vi công việc của luật sư hình sự.
Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư số 15188/LS, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh; Giám đốc Công ty Luật TNHH Duy Minh. Nguyên Kiểm sát viên, Quản tài viên; hơn 15 năm công tác pháp luật. Văn bằng, chứng chỉ và báo chí trích dẫn →
