Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự: 8 căn cứ không khởi tố vụ án hình sự

Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định 8 căn cứ không khởi tố vụ án hình sự. Chỉ cần có một căn cứ, cơ quan có thẩm quyền không được khởi tố mà phải ra quyết định không khởi tố; nếu đã khởi tố thì phải hủy quyết định khởi tố. Bài viết giải thích từng căn cứ, hệ quả, cách khiếu nại và điểm khác với tạm đình chỉ, đình chỉ điều tra.

Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định gì?

Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (BLTTHS) đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 02/2021/QH15, Luật số 99/2025/QH15 và một số luật khác. Điều 157 BLTTHS quy định không được khởi tố vụ án hình sự khi có một trong các căn cứ:

Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi BLTTHS (hiệu lực từ 01/7/2025) tập trung vào bộ máy, thẩm quyền tố tụng và hồ sơ điện tử; các tài liệu giới thiệu điểm mới của luật này không ghi nhận thay đổi nào với 8 căn cứ trên. Dự thảo BLTTHS (sửa đổi) đang được Quốc hội khóa XVI thảo luận tại kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026); bài viết sẽ cập nhật khi luật mới được thông qua.

Giải thích 8 căn cứ không khởi tố vụ án hình sự

Các ví dụ đã được khái quát hóa, không phải vụ việc cụ thể.

1. Không có sự việc phạm tội

Sự việc được tố giác không xảy ra, hoặc có xảy ra nhưng không do con người gây ra (thiên tai, sự cố kỹ thuật). Ví dụ: báo mất xe máy, xác minh thì người thân đã mượn xe mà chưa kịp nói.

2. Hành vi không cấu thành tội phạm

Có hành vi nhưng thiếu ít nhất một dấu hiệu bắt buộc của tội danh trong Bộ luật Hình sự (BLHS): chưa đủ định lượng, không có lỗi, không có mục đích chiếm đoạt, hoặc thuộc trường hợp BLHS xác định không phải là tội phạm như phòng vệ chính đáng. Hành vi đó vẫn có thể là vi phạm hành chính hoặc quan hệ dân sự.

Ví dụ: B vay tiền của A, đến hạn chưa trả vì thua lỗ nhưng vẫn thừa nhận nợ, không bỏ trốn, không gian dối khi vay. A tố giác lừa đảo; cơ quan điều tra có thể kết luận đây là tranh chấp dân sự và không khởi tố, A chuyển sang khởi kiện đòi tiền (xem dịch vụ luật sư tranh tụng).

3. Chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Theo Điều 12 BLHS, người từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp BLHS quy định khác; người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm về tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc các điều được liệt kê; người chưa đủ 14 tuổi không bị khởi tố. Tuổi tính tại thời điểm thực hiện hành vi.

4. Đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực

Căn cứ này cụ thể hóa nguyên tắc “không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm” (Điều 14 BLTTHS). Tố giác lại hành vi đã bị xét xử, đình chỉ thì không khởi tố vụ án mới; muốn xem xét lại phải đề nghị kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm.

5. Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

Điều 27 BLHS quy định thời hiệu 05 năm (tội phạm ít nghiêm trọng), 10 năm (nghiêm trọng), 15 năm (rất nghiêm trọng), 20 năm (đặc biệt nghiêm trọng), tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Thời hiệu được tính lại nếu trong thời gian đó người này phạm tội mới có mức cao nhất của khung hình phạt trên 01 năm tù, hoặc cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã. Một số tội không áp dụng thời hiệu, như nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia. Ví dụ: tội phạm ít nghiêm trọng xảy ra năm 2020, cuối năm 2026 mới bị tố giác, người thực hiện không phạm tội mới, không bị truy nã: thời hiệu đã hết.

6. Tội phạm đã được đại xá

Đại xá là việc miễn truy cứu trách nhiệm hình sự áp dụng chung cho một loại tội phạm, do Quốc hội quyết định; khác với đặc xá (tha tù trước thời hạn, do Chủ tịch nước quyết định). Căn cứ này rất ít gặp.

7. Người thực hiện hành vi đã chết

Trách nhiệm hình sự gắn với cá nhân nên không khởi tố người đã chết, trừ khi cần làm rõ hành vi của họ để tái thẩm bản án đối với người khác. Ví dụ: người lái xe có lỗi tử vong trong vụ tai nạn; quyền yêu cầu bồi thường của gia đình nạn nhân vẫn được giải quyết theo pháp luật dân sự.

8. Bị hại không yêu cầu khởi tố

Với khoản 1 của một số tội như cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 134), làm nhục người khác (Điều 155), vu khống (Điều 156) của BLHS, Điều 155 BLTTHS chỉ cho khởi tố khi có yêu cầu của bị hại, hoặc của người đại diện nếu bị hại là người dưới 18 tuổi, có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất, hoặc đã chết. Ví dụ: xô xát gây thương tích thuộc khoản 1 Điều 134 BLHS; người bị thương không yêu cầu thì không khởi tố, nhưng hành vi đánh nhau vẫn có thể bị xử phạt hành chính.

Thủ tục ra quyết định không khởi tố

Từ ngày 01/3/2025 không còn tổ chức Công an cấp huyện. Tố giác, tin báo nộp tại Công an cấp xã, Đồn Công an hoặc Cơ quan điều tra; việc xác minh, ra quyết định do Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh (ở TP.HCM là Cơ quan điều tra Công an Thành phố) hoặc cơ quan có thẩm quyền khác thực hiện; với tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng xảy ra trên địa bàn, Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã là Điều tra viên được Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp tỉnh phân công cũng có thể khởi tố, điều tra (khoản 1a Điều 37 BLTTHS, bổ sung bởi Luật số 99/2025/QH15).

1. Kiểm tra, xác minh trong 20 ngàyThời hạn tại Điều 147 BLTTHS; có thể kéo dài, gia hạn khi vụ việc phức tạp.
2. Ra một trong ba quyết địnhKhởi tố; không khởi tố; hoặc tạm đình chỉ việc giải quyết nguồn tin (Điều 148) khi đang chờ kết quả giám định, định giá tài sản, tương trợ tư pháp.
3. Gửi Viện kiểm sát, thông báo lý doTheo Điều 158 BLTTHS, quyết định không khởi tố phải gửi Viện kiểm sát trong 24 giờ; người tố giác, báo tin được thông báo rõ lý do; nếu cần xử lý bằng biện pháp khác thì chuyển hồ sơ cho cơ quan hữu quan.
4. Viện kiểm sát kiểm sátQuyết định không có căn cứ sẽ bị yêu cầu hủy bỏ, hoặc bị Viện kiểm sát hủy bỏ và khởi tố vụ án theo thẩm quyền.

Người bị tố giác nên đọc thêm bài bị Công an mời lên làm việc có phải đi không.

Hệ quả pháp lý của quyết định không khởi tố

Tòa án nhân dân cấp huyện đã kết thúc hoạt động từ 01/7/2025; xem bài Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết những vụ án nào.

Khiếu nại quyết định không khởi tố vụ án hình sự

Cơ quan, tổ chức, cá nhân đã tố giác, báo tin về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố có quyền khiếu nại quyết định không khởi tố (Điều 158 BLTTHS).

• Thời hiệu 15 ngày kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định (Điều 471 Bộ luật Tố tụng hình sự); thời gian có trở ngại khách quan như ốm đau, thiên tai không tính vào thời hiệu.
• Nơi giải quyết: theo Điều 475 Bộ luật Tố tụng hình sự (khoản 1 được sửa đổi bởi Luật số 99/2025/QH15), quyết định do Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra ký thì Thủ trưởng Cơ quan điều tra giải quyết trong 07 ngày; không đồng ý thì trong 03 ngày kể từ ngày nhận văn bản giải quyết, người khiếu nại được khiếu nại đến Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền và quyết định ở cấp này có hiệu lực pháp luật. Quyết định do Thủ trưởng ký thì Viện kiểm sát có thẩm quyền giải quyết trong 07 ngày.
• Khiếu nại tiếp: với quyết định do Thủ trưởng ký, không đồng ý với kết quả của Viện kiểm sát thì khiếu nại lên Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp, giải quyết trong 15 ngày; quyết định ở cấp này có hiệu lực pháp luật. Thời hạn để khiếu nại tiếp rất ngắn, nên chuẩn bị đơn ngay khi nhận văn bản giải quyết.
• Nội dung đơn: số, ngày quyết định; lý do cho rằng quyết định sai; tài liệu kèm theo; yêu cầu hủy quyết định để giải quyết lại.

Phân biệt không khởi tố với tạm đình chỉ, đình chỉ điều tra

Ở giai đoạn sau còn có đình chỉ vụ án của Viện kiểm sát (Điều 248) và của Tòa án khi chuẩn bị xét xử (Điều 282).

Khi nào nên nhờ luật sư?

Nhiều vụ việc đi sai hướng từ lá đơn đầu tiên. Luật sư giúp người tố giác đánh giá vụ việc là hình sự hay dân sự, soạn đơn kèm chứng cứ, theo dõi thời hạn và khiếu nại khi cần; giúp người bị tố giác chuẩn bị nội dung làm việc, cung cấp tài liệu chứng minh quan hệ dân sự hoặc hành vi không cấu thành tội phạm. Xem thêm dịch vụ luật sư hình sự tại TP.HCM và bài bị triệu tập lên Công an có cần luật sư đi cùng.

Luật sư Bùi Khắc Long – Thẻ luật sư 15188/LS, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh. Biên soạn và cập nhật ngày 31/10/2026.

Nội dung mang tính tham khảo, cập nhật đến 31/10/2026; với vụ việc cụ thể cần đối chiếu hồ sơ.